Apache – De helfies achter het digitaal statiegeld van Zuhal Demir


Vlaams omgevingsminister Zuhal Demir (N-VA) wil een systeem van digitaal statiegeld invoeren. Die beslissing komt enkele partijgenoten bijzonder goed uit. Het voorgestelde systeem komt recht uit de koker van Unbox, het bedrijf van voormalig N-VA-marketinggoeroe Erik Saelens waarvan Europarlementslid Johan Van Overtveldt (N-VA) sinds enkele maanden medebestuurder is. De jaarrekeningen van de firma geven bovendien blijk van creatief boekhouden. Demir ontkent dat er enige druk is uitgeoefend. Van Overtveldt zegt niet betrokken te zijn bij de Belgische activiteiten van Unbox.

Tom CochezApache


Vlaanderen heeft dringend nood aan een oplossing voor zwerfvuil. Die vaststelling is allesbehalve nieuw.

Sinds jaar en dag pleiten milieuorganisaties voor de invoering van statiegeld voor drankverpakkingen, een systeem dat zijn nut internationaal intussen meer dan bewezen heeft.

Het initieel enthousiasme van milieuorganisaties voor de plannen van Zuhal Demir verdween toen duidelijk werd dat ze digitaal statiegeld wil invoeren

Pleitbezorgers van statiegeld waren dan ook opgetogen toen Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) begin september liet weten dat ze daar eindelijk werk van wil maken.

De ministeriële aankondiging gebeurde live in het programma de Tafel van Vier van Gert Verhulst op Play4. 

“Het wordt erger en erger, het is ongelofelijk wat er allemaal terechtkomt in onze omgeving”, verklaarde Demir in de televisiestudio.

Het zwerfvuil langs Vlaamse wegen swingt dan ook de pan uit.

De meest recente cijfers van de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) leren dat in Vlaanderen jaarlijks gemiddeld 2,7 kilogram zwerfvuil per inwoner wordt opgehaald.

Blikjes, plastic flessen en andere drank- en voedingsverpakkingen maken daar 58% van uit. Statiegeld moet dat probleem verhelpen.

Testronde

Het enthousiasme van milieuorganisaties voor de plannen van Demir smolt echter als sneeuw voor de zon toen, met het verstrijken van de maanden, duidelijk werd dat de minister een systeem van digitaal statiegeld wil invoeren.

In essentie komt dat erop neer dat individuele burgers blikjes en plastic flessen kunnen scannen via een app of een scanner voor ze die in een gemerkte blauwe zak of een openbare vuilnisbak gooien. Gebeurt dat correct, dan gebeurt de terugbetaling van het statiegeld via de app.

Die nieuwe aanpak moet in de eerste plaats het bestaande systeem met de blauwe PMD-zak overeind houden. Klassieke inruilpunten, zoals die vandaag bestaan voor glas waarop statiegeld wordt geheven, komen er niet.

Het systeem van digitaal statiegeld roept vragen op, onder meer op het vlak van privacy

Minister Demir verkiest een nieuw digitaal systeem dat uit de koker komt van de verpakkingsindustrie.

Die sector stond jarenlang op de rem voor de invoering van statiegeld en legde het digitale systeem op tafel als een soort consensusvoorstel. De invoering van het nieuwe systeem zal gepaard gaan met een uitgebreide testronde.

Pas in 2025 zou het definitief ingevoerd worden in heel Vlaanderen.

Milieuorganisaties vrezen dat de invoering van een nog uit te testen nieuw systeem tot onnodige vertraging zal leiden, terwijl de problematiek van zwerfvuil bijzonder urgent is.

Bovendien roept het digitaal statiegeldsysteem, zoals het momenteel voorligt, flink wat vragen op op het vlak van privacy. Minister Demir maakt zich dan weer sterk dat er geen uitstel komt en dat er spijkerharde garanties zullen zijn voor de privacykwesties.

Ondeugdelijk

Een misschien nog wel belangrijkere kritiek op het nieuwe systeem is dat het eigenlijk al heeft bewezen dat het niet werkt.

De stad Antwerpen lanceerde in de zomer van 2021 op kleine schaal een grotendeels gelijklopend systeem onder de naam De Click.

De bedoeling was dat Antwerpenaren massaal blikjes en plastic flessen zouden scannen vooraleer ze in openbare vuilnisbakken te gooien.

Antwerpen stopte het project De Click omdat het op geen enkele wijze bleek bij te dragen tot een vermindering van zwerfvuil

Om dat goed gedrag te stimuleren, kregen deelnemers Circular Ucoins. Dat zijn een soort virtuele munten, waarmee deelnemers vervolgens bij lokale handelaars aankopen konden doen.

“Een propere stad, en nieuwe klanten voor onze ondernemers. Dat noem ik een win-win”, liet schepen voor middenstand Koen Kennis (N-VA) tevreden optekenen bij de start van het project, twee zomers geleden.

Een jaar later bleef van die vermeende win-win niets meer over. De stad staakte het project omdat het op geen enkele wijze bleek bij te dragen tot een vermindering van zwerfvuil.

Er waren nauwelijks clicks te melden: de teller bleef steken op gemiddeld een click per vuilnisbak om de twee dagen. Op de Antwerpse straten en pleinen waar het systeem werd toegepast, bleven rondslingerende blikjes en plastic flesjes vaste prik.

Eerder had schepen van Stads- en Buurtonderhoud Els Van Doesburg (N-VA) zich ook al geërgerd aan een weinig kiese steunactie van de initiatiefnemers achter De Click. Zij koppelden een steunactie voor Oekraïne aan het verzamelen van extra clicks via het systeem.

Marketinggoeroe en Europarlementslid

Het systeem dat door de stad werd afgevoerd, was een initiatief van Fost Plus, het recyclage-initiatief van de private (verpakkings)sector, en de firma Unbox. Die firma is in handen van marketinggoeroe Erik Saelens.

Marketinggoeroe Erik Saelens ontpopte zich tot een partijsoldaat en haalde zwaar uit naar iedereen die N-VA kritisch durfde te bejegenen

Saelens is de man die in 2014 de succesvolle verkiezingscampagne voor N-VA uittekende en er later het boek Gebrandmerkt over schreef.

Saelens ontpopte zich daarin tot een partijsoldaat pur sang en haalde opvallend zwaar uit naar alles en iedereen die N-VA (en hemzelf) kritisch durfde te bejegenen. Vandaag zegt Saelens zich niet meer in te laten met politieke marketing.

Het Antwerpse college van burgemeester (en N-VA-voorzitter) Bart De Wever bedacht het proefproject van de voormalige marketinggoeroe van N-VA met een subsidie van 30.000 euro.

Bovendien is niet enkel Erik Saelens zelf in beeld. Op 25 april 2022 werd Johan Van Overtveldt bestuurder bij Unbox. 

Demirs partijgenoot, Europarlementslid en voormalig minister van Financiën zit mee aan de bestuurdersknoppen van Unbox via zijn vennootschap Refleco. Het mandaat levert hem een maandelijks bruto-inkomen op van ongeveer 2.000 euro.

Miljoenen euro

Enkele maanden terug toonde minister Demir zich nog een koele minnaar van DDRS. De Standaard noteerde half oktober dat Demir op dat moment niet bepaald onder de indruk was van het voorstel van de verpakkingsindustrie.

“De sector denkt natuurlijk aan het eigen belang”, verklaarde ze. “Maar ik werk als minister in het algemeen belang van alle Vlamingen. Dat betekent een systeem van statiegeld kiezen dat effectief ook het zwerfvuil maximaal kan aanpakken.”

De afgevoerde Antwerpse Click stond model voor het hele technologische luik achter het digitaal statiegeld

Het systeem dat minister Demir de komende jaren nu toch in heel Vlaanderen wil uitrollen, wordt een doorslag van het gefaalde systeem dat Unbox voor Antwerpen uitwerkte. Alleen gaat het deze keer over een totaal andere grootteorde.

Het is niet langer een project rond enkele vuilnisbakken in een handvol Antwerpse straten. Het zogenaamde Digital Deposit Return System (DDRS) zal toegepast worden voor alle blikjes en plastic flessen die in Vlaanderen in blauwe zakken of in openbare vuilnisbakken verdwijnen.

De exacte waarde van het bijhorende contract valt onmogelijk te becijferen, maar het staat buiten kijf dat binnen het DDRS vele tientallen, zo niet honderden miljoenen euro’s zullen ronddraaien.

De hamvraag is of De Click en het achterliggende bedrijf Unbox ook deze keer in beeld zijn als uitvoerder van het hele project.

Die vraag werd door milieu- en klimaatactivist Thomas Goorden op tafel gelegd. Ze is niet alleen relevant, ze ligt ook politiek gevoelig.

En het antwoord is ‘ja’. Sterker nog, de Antwerpse Click stond model voor het hele technologische luik achter DDRS.

‘Intern werkdocument’

De keuze van Demir van DDRS is gebaseerd op een studie van consultancybureau PwC, in opdracht van Fost Plus, Fevia (de federatie van de Belgische voedingsindustrie) en Comeos (de belangenorganisatie van de handel en diensten).

Op 27 september 2022 leverde PwC de finale versie af van een zogenaamde blueprint voor DDRS. 

In een debat in het Vlaams Parlement eind september vroegen leden van de oppositie al om de fameuze studie te kunnen inkijken. Die heette toen nog “in een afrondingsfase” te zitten.

Eerder deze week kreeg Apache van Fost Plus nog te horen dat het hoogst haalbare om in te kijken een samenvatting was van het rapport. De vraag om het volledige rapport in te kijken, stuitte op een njet:

“De haalbaarheidsstudie is een intern werkdocument, dus dat is op dit moment niet mogelijk.”

In de samenvatting staat geen enkele verwijzing naar Unbox of naar De Click.

Opmerkelijk: intussen zette Fost Plus het volledige rapport dat eerder deze week niet kon worden vrijgegeven, dan toch online.

Ook vanuit het kabinet-Demir werd ons in eerste instantie een samenvatting van het fameuze rapport bezorgd. Na aandringen kregen we de volledige studie doorgestuurd.

Toeval of niet, het is die studie die zwart op wit de betrokkenheid aantoont van Unbox bij het hele concept en dus van de voormalige marketinggoeroe van N-VA en bestuurder Johan Van Overtveldt.

‘Geschikte basis’

De studie is dus een blueprint van hoe DDRS er zal uitzien. De Click wordt daarin als vertrekpunt voor de te gebruiken technologie genomen.

Unbox staat in pole position voor de verdere uitbouw van het digitaal statiegeld én het hele technologische luik is op het bestaande concept van Unbox gebouwd

Meer nog: de onderzoeksvraag of “het platform van De Click een geschikte basis is voor DDRS” staat centraal in het technologische luik van het rapport.

Het antwoord op die vraag blijkt positief. Na de opsomming van alle voorwaarden waaraan de app moet voldoen waarop het systeem zou draaien, wordt naar De Click en ontwikkelaar Unbox gekeken. In het rapport wordt dat als volgt beschreven:

“Om de weegoefening (of De Click een geschikte basis kan zijn, ToC) te maken, zijn we in gesprek gegaan met de ontwikkelaars van De Click (Unbox). We hebben ze gevraagd om de criteria te bekijken en hun input te geven.”

Samenvattend lezen we vervolgens, in vetjes, dat “het Unbox-platform de functionaliteiten kan bieden die nodig zijn voor de DDRS”.

Concreet betekent dat:

  • De criteria voor DDRS zijn afgestemd op de Unbox-standaarden
  • Unbox is in staat om op te schalen om het benodigd aantal transacties te verwerken (DDRS wil 1.000 transacties per seconde kunnen verwerken, ToC)
  • Alles wat noodzakelijk is voor de DDRS-app en de uitbouw van het systeem is mogelijk met Unbox.

Anders gezegd: Unbox staat niet enkel in pole position voor de verdere uitbouw van het digitaal statiegeld, het hele technologische luik achter DDRS is op het al bestaande concept van Unbox gebouwd.

Screenshot 'Every Packaging Counts DDRS Blueprint - Consolidated report'

Fragment uit de studie ‘Every Packaging Counts DDRS Blueprint – Consolidated report’ van PwC (Klik op de afbeelding om ze te vergroten.)

Nieuwe investeerders

Uitgerekend op het moment dat Fost Plus de PwC-studie in de steigers zette – de kick-off meeting met alle betrokkenen ging volgens het rapport door op 11 april 2022 – werd ook de vennootschap achter Unbox grondig herschikt.

Op 19 mei 2022 werd het kapitaal van de vennootschap NBX met 2 miljoen euro verhoogd. Drie weken eerder werd Europarlementslid Johan Van Overtveldt bestuurder.

In dezelfde periode kondigde Unbox aan dat het bedrijf er een succesvolle kapitaalronde – voor 8 miljoen euro – had opzitten. Wie de nieuwe investeerders zijn, werd er niet bij verteld.

De nieuwe investeerders stelden zich kennelijk weinig vragen bij de creatieve boekhouding van Unbox

Enkele maanden voor de toetreding van Van Overtveldt had Unbox wel al aangekondigd dat bank en verzekeraar KBC voor 5,1 miljoen euro in het bedrijf was gestapt. Blijkbaar oogt de toekomst van het bedrijf rooskleurig.

De nieuwe investeerders stelden zich kennelijk weinig vragen bij de creatieve boekhouding van het bedrijf. De jaarrekening van 2017-2018 leert dat de vennootschap in die periode het eigen vermogen plots met bijna 15 miljoen euro opkrikte.

Dat gebeurde door zogenaamde herwaarderingsmeerwaarden te boeken op immateriële vast activa. Anders gezegd: de vennootschap verklaarde van de ene dag op de andere, zonder ook maar enige verklaring, 15 miljoen euro meer vermogen te hebben.

Artificieel het eigen vermogen opkrikken, is evident verboden. Het vertekent het beeld van de financiële situatie van een bedrijf. Dat stelde ook de commissaris vorig jaar vast. In zijn rapport van 31 maart 2022 – na de toetreding van KBC en net voor het formele aantreden van Van Overtveldt – benadrukte de commissaris dat zoiets niet mag.

In het verslag van de raad van bestuur klinkt het dat “de herwaarderingsmeerwaarde geboekt op immateriële vaste activa werd tegengedraaid gelet op het feit dat bij de controle door de commissaris is gebleken dat een herwaardering op immateriële vaste activa conform het boekhoudrecht niet is toegestaan”.

Aan het handje

Desondanks staat het bedrijf van Erik Saelens en bestuurder Johan Van Overtveldt klaar om het systeem voor digitaal statiegeld mee uit te rollen.

In parlementaire debatten stelde minister Demir, verwijzend naar Fost Plus, Fevia en Comeos, dat ze “niet aan het handje loopt van drukkingsgroepen”. Die drukkingsgroepen blijken wel zeer nauw samen te werken met Unbox.

‘Er is vanuit geen enkele hoek druk ervaren’

Kabinet-Demir

Gevraagd naar een reactie bevestigt het kabinet van Demir dat de minister op de hoogte was van de samenwerking tussen Fost Plus, Comeos, Fevia en Unbox. Maar bij de keuze van het bedrijfsleven om met Unbox samen te werken, speelde de minister naar eigen zeggen geen enkele rol.

“Voor de uitwerking van achterliggende IT-systemen heeft het bedrijfsleven ervoor gekozen om samen te werken met Unbox. Die keuze is ons bekend. Het feit dat Johan Van Overtveldt bestuurder is, is ons ook bekend. De betrokkene heeft de minister daar persoonlijk van in kennis gesteld.”

Haar opvallende keuze voor DDRS heeft volgens het kabinet dan ook niets met druk uit die hoek te maken.

“Er is vanuit geen enkele hoek druk ervaren”, zegt Demirs kabinetschef Andy Pieters.

‘Niet betrokken’

Of Unbox kandidaat is voor de uitvoering van het (piloot) project weet Demir niet.

“Pilootprojecten zullen uitgevoerd moeten worden door Fost Plus, Comeos en Fevia onder toezicht van de OVAM. Welke andere bedrijven betrokken worden voor het verder uitwerken van technische aspecten van het systeem moet ons nog voorgelegd worden door de sector. Een eerste gesprek ter zake moet nog gevoerd worden.”

‘Ik ben lid van de International Board van Unbox en hou me niet bezig met de activiteiten in België’

Johan Van Overtveldt

Johan Van Overtveldt zegt niet betrokken te zijn bij het project.

“Het ligt buiten mijn expertise. Ik ben lid van de International Board van Unbox en houd me bezig met de strategische opties en ontwikkelingen worldwide, niet met de activiteiten in België.”

Ook van de boekhoudkundige creativiteit was Van Overtveldt naar eigen zeggen niet op de hoogte.

“Daarvoor kan ik u enkel doorverwijzen naar Unbox. Ik heb daar geen kennis van. Ik was op dat moment ook nog geen bestuurder.”

Ondanks herhaald aandringen, ging Erik Saelens niet in op onze vragen, zowel over de betrokkenheid van Unbox bij DDRS, als over de boekhoudkundige creativiteit van zijn bedrijf.

Update 13/1: Na publicatie werd onderstaand toegevoegd: ‘Opmerkelijk: intussen zette Fost Plus het volledige rapport dat eerder deze week niet kon worden vrijgegeven, dan toch online.’ 


Tom Cochez stond mee aan de wieg van De Werktitel, het latere Apache. Vandaag werkt hij als redacteur.


Het bedrijf van voormalig N-VA-marketinggoeroe Erik Saelens en medebestuurder Johan Van Overtveldt staat in pole position om het digitaal statiegeld uit te rollen. © Nicolas Maeterlinck (Belga)

Lees ook

Apache – Demir wist wel dat bedrijf van N-VA’ers achter digitaal statiegeld schuilgaat
Apache – Unbox vraagt ‘gecorrigeerd persbericht’ over statiegeld van Demir

Bron: Apache

Naar Facebook

Naar de website


Scroll naar boven