Bieke Purnelle - Lieke Marsman dwong ons om te leven en te hopen

Het kost belachelijk veel moeite om te hopen als je alleen slecht nieuws te verteren krijgt, schrijft Bieke Purnelle. Toch deed Lieke Marsman het, zelfs al is onze huidige tijd van realpolitik niet bevorderlijk voor wie hoop zoekt.

Bieke Purnelle – De Standaard

4 juni 2026

Leestijd: 5 min

Het eerste wat ik donderdagochtend las, was een overlijdensbericht dat ik niet wilde lezen.

Filosoof, dichter en auteur Lieke Marsman is er niet meer, en dat is om tal van redenen een veel te groot verlies. Niet het minst omwille van de onverbiddelijkheid waarmee ze ons foeterend dwong om te leven en te hopen in plaats van te jammeren.

Het kost belachelijk veel moeite om te hopen als je alleen slecht nieuws te verteren krijgt.

Het vraagt om een soort weerbarstigheid die je vooral in wilde planten en bij sommige diersoorten aantreft, maar minder vaak bij mensen, die het hopen verleerd zijn.

Lieke Marsman kreeg al jaren voornamelijk slecht nieuws, maar vertikte het om te stoppen met hopen.

We leven niet in gunstige tijden voor wie hoop zoekt.

Wie luidop durft te dromen van iets beters en mooiers, stuit in het beste geval op medelijden, in het slechtste geval op hoongelach.

We leven in tijden van realpolitik, van kosten versus baten, van ‘realisme’ waarmee een compleet gebrek aan verbeelding wordt verhuld.

Toen de Duitse politicus August Ludwig von Rochau de term ‘realpolitik’ introduceerde, was dat in hoofdzaak uit ontgoocheling.

Ontgoocheling is wel vaker een soort realitycheck. Wie groot droomt, dreigt diep te vallen.

De Duitse revolutie van 1848, waarvoor Von Rochau als student op de barricades had gestaan, had niet de positieve omwenteling gebracht die hij aspireerde, maar vooral conflict gecreëerd, tussen liberalen, conservatieven, royalisten en kapitalisten.

Tegenover al die conflicterende belangen zette Von Rochau een pragmatisme dat zou uitgroeien tot een wereldwijde politieke strategie, een praktijk die zakelijke nuchterheid presenteert als de kortste weg naar macht en succes, zonder zijwegen naar ethische, politieke of ideologische overwegingen.

Lieke Marsman was geen fan van realpolitik. Ze had een pesthekel aan Mark Rutte, zowat het hedendaagse prototype van de realpoliticus.

Zelf nam Lieke Marsman namelijk wel het liefst zijwegen, bij voorkeur naar ethische, politieke of ideologische overwegingen.

Utopisch antidotum

Het tweede wat ik donderdagochtend las, was de samenvatting van het net gepubliceerde Global Justice Report door het World Inequality Lab (WIL), een utopisch antidotum tegen te veel terneerdrukkende dystopie.

Het rapport schetst hoe we een welvarende en rechtvaardige wereld kunnen bouwen op een veilige en gezonde planeet.

De essentie van het doorwrochte werkstuk is dat we tegen het einde van deze eeuw welvarender kunnen zijn terwijl we minder werken en tegelijk de opwarming van de aarde en de destructie van natuur en milieu grotendeels voorkomen.

Stel je voor.

Alleen vereist het ambitieuze en optimistische plan een ingrijpende hervorming van de economische en financiële instellingen en verregaande vermogensbelastingen: twee dingen die door realpolitici en hun fans als utopisch en dus compleet ondenkbaar worden gezien.

Utopisch denken heeft tegenwoordig geen al te beste reputatie. De verbeelding is al lang niet meer aan de macht en elke poging tot denken buiten de strak gekalkte krijtlijnen heet al snel naïef of radicaal.

Gek genoeg vinden veel mensen ‘naïeve kip’ of ‘radicale utopist’ een groter verwijt dan pakweg ‘asociale hork’ of ‘egoïstische sociopaat’.

Iemand zou die mensen en hun kinderen moeten vertellen dat utopisch denken de slavernij en de kinderarbeid heeft afgeschaft en vrouwen stemrecht heeft gegeven, dingen waarvan ik hoop dat we er nog steeds blij mee zijn.

Ik weet niet precies wanneer, laat staan waarom we gestopt zijn met utopisch denken, maar ik weet zeker dat realpolitik er iets mee te maken heeft.

Hartelijke aanbeveling

In het Oudgrieks betekent Utopia zowel ‘goede plek’ als ‘geen plek’.

Dat is niet raar, omdat idealen nu eenmaal nooit worden bereikt, maar hooguit een horizon aftekenen.

De utopie is geen concreet doel, maar een kompas dat je in de juiste richting stuurt. Het is geen dogma, maar een hartelijke aanbeveling.

Het is aanvaarden dat je niet exact weet hoe de toekomst eruitziet, maar geloven dat ze veel vormen kan aannemen, ook de grilligste en de sierlijkste.

Het is alles wat je hebt en kunt gebruiken om haar te verbeelden op haar mooist.

Het derde wat ik vanochtend las, was een essay van Lieke Marsman over leven en lijden, dat eigenlijk over veel meer ging, zoals wel vaker het geval is in haar werk.

“Het leven is het waard te leven, maar alleen zolang je omarmt dat alles op losse schroeven staat. Daarmee bedoel ik niet: zolang je je blijft verwonderen of iets anders sentimenteels – ik bedoel het radicaler. Het leven is mooi, maar alleen zolang je iedere dag bereid blijft al je ideeën over hoe de wereld in elkaar zit overboord te gooien.”

Het vierde wat ik vanochtend las, was een gedicht van Lieke Marsman.

Europa 2022

Angst zonder gedachten, de geest
loopt als een pakezel
de verschroeide aarde op – niets
valt er te overpeinzen nu.
Voldongen feiten om ons heen.

Hoop is een alchemist: de dichtste steen
ontzegelt het. Als uit een ei: klein
verenpakketje, bebloed nog, onooglijk.
Het eerste verzet wordt het luidste protest.
Er is een nieuwe wereld mogelijk.