Bouwshiftexpert Peter Lacoere – Niemand lijkt zich om het landschap te bekommeren

Hapje voor hapje de open ruimte innemen, zoals we vandaag in Vlaanderen doen, zal ons zuur opbreken, betoogt bouwshiftexpert Peter Lacoere.

“Als we Vlaanderen leefbaar, veilig en weerbaar willen maken, hebben we open ruimte nodig.”

Simon Demeulemeester – Dries De Smet

De Standaard

3 oktober 2025

Leestijd: 8 min

Situatie in Edegem

De Beerschotburen vechten voor het behoud van de Beerschotsite en tegen projectontwikkelaar Antonissen
Het laatste Molenveld vecht voor het behoud van open ruimte en tegen het RUP Heihoefseweg
Buurtbewoners vechten voor het behoud van bomen en weiden aan het kruispunt Drie-Eikenstraat – Doornstraat en tegen het Bioscape project
Lijst voor Edegem vecht voor het behoud van het Ecopark en tegen de aanleg van een nieuwe parking in Kattenbroek
Buurtbewoners vechten voor het behoud van het laatste stukje open groen en waardevolle bomen in de Oude Godstraat en tegen een massief bouwproject dat er moet komen
…

Voor politici heeft grond blijkbaar alleen waarde als je hem gaat ‘ontwikkelen’

Peter Lacoere
Bouwshiftexpert

Hoe zeg je betonstop in het Italiaans?

Met Peter Lacoere (53) in uw quizploeg is het punt binnen.

Lacoere (HoGent, KU Leuven) is een van dé bouwshiftexperts, niet alleen in ons land, maar ook in de rest van Europa.

In Italië bestudeerde hij de Basta cemento, in Duitsland de Flächensparen en in Wallonië de tongbreker optimisation spatiale.

De Vlaamse regering nam zich tien jaar geleden al voor om geen extra land meer in te nemen tegen 2040 en die inname ondertussen geleidelijk af te bouwen.

Dat is nodig, en wel dringend, zegt Lacoere.

“We kunnen onze klimaatdoelstellingen niet halen zonder voldoende open ruimte. De bodem verharden stopt de captatie van koolstof. Onverharde oppervlakte is ook broodnodig in de strijd tegen overstromingen en verdroging.

“In tijden van geopolitieke spanningen moeten we voldoende landbouwareaal hebben.

“Er is plaats nodig voor zonnepanelen, koolzaadvelden, windmolens …

“Samengevat: onze regio weerbaar en veilig maken, kost ruimte.”

Hoe weerbaar is Vlaanderen vandaag?

“We zijn kwetsbaar. Een dikke 30 procent van onze ruimte wordt ingenomen voor huizen en tuinen, voor industrie, wegen en andere infrastructuur …

“De helft van die ruimte is verhard. Dat is ons de laatste jaren zuur aan het opbreken.

“Neem de stikstofproblematiek. Die is grotendeels het gevolg van ons gebrek aan ruimtelijke orde.

“Als je overal alles mag doen, dan komt op den duur iedereen met elkaar in conflict.

“De bouwshift is geen antwoord op problemen in de bouwsector, hij is een antwoord op tal van dringende vragen uit de hele samenleving.”

Green to grey, het Europese onderzoek naar de inname van open ruimte waaraan De Standaard meewerkte, leert dat onze dagelijkse landinname is gezakt, van 5 hectare per dag naar circa 3. Een reden om te vieren?

“Dat geeft hoop, maar ik zou nog geen champagne ontkurken. De stijging van de hoeveelheid land die wordt ingenomen gaat wel trager, maar er wordt nog steeds meer land ingenomen.

“Die vertraging hebben we niet te danken aan beleid. Dat kan ook moeilijk: de bouwshift is niet juridisch verankerd. Hij werd afgekondigd in 2016, maar is nog altijd niet vastgelegd in Vlaamse decreten.

“De Vlaamse regering boekt deze resultaten niet dankzij, maar ondánks haar beleid en met hulp van corona en de Russische inval in Oekraïne, die een grondstoffencrisis veroorzaakte, wat nieuwbouw flink duurder heeft gemaakt.”

“Er is ook een positieve reden: de veranderende demografie in Vlaanderen.

“Singles en kleinere gezinnen willen compactere, goedkopere woningen. Er worden vandaag meer appartementen gebouwd dan grote gezinswoningen.

“70 à 80 procent van de woningen wordt op bestaand ruimtebeslag gebouwd.

“De bouwsector is zelf geëvolueerd naar compacter bouwen en zuiniger grondgebruik.”

In afwachting van een bouwshiftdecreet stelde minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) in juli zijn conceptnota Beleidsplan Ruimte Vlaanderen (BRV) voor. Wat vond u daarvan?

“Het is een mijlpaal.

“Brouns is de eerste minister die expliciet de link legt tussen het behoud van landbouwgrond en de bouwshift.

“En hij wil, tot onze grote verrassing, 30.000 hectare bouwgrond herbestemmen:

15.000 hectare voor natuur
15.000 voor landbouwgrond

“Die nota is een goede vertrekbasis, nu moeten er concrete maatregelen volgen, want we gaan niet vanzelf het nulpunt bereiken in 2040.”

Welke maatregelen stelt u voor?

“Een compensatiesysteem voor verharding.

“Bedrijven die willen bijbouwen, zouden die landinname op hun eigen terreinen moeten compenseren, of een financiële bijdrage leveren zodat de overheid dat elders kan doen.

“Gezinnen die niet kunnen compenseren in ontharding, kun je een financiële bijdrage vragen.

“Een andere maatregel, die de overheid niets kost behalve een decretale aanpassing, is de mogelijkheid schrappen om zonevreemde constructies te vervangen tot 1.000 kubieke meter.

“Dat gebeurt heel vaak bij hoeves die worden omgebouwd tot woning.”

Waarom denkt u dat we er niet zonder maatregelen komen? De bouwsector evolueert toch in de goede richting?

“De woningbouwsector wel, ja. Maar zoals jullie onderzoek leert, is het beeld anders bij de industrie.

“Je moet eens zien hoeveel parking er wordt aangelegd op industriezones, oppervlaktes vaak zo groot als de productieruimte zelf.

“Dat kan toch perfect onder- of bovengronds? Meer stapelen is echt wel mogelijk.

“Bedrijven als Coca-Cola in Gent of Amazon en Nike tonen dat het kan, met soms volledig computergestuurde stapelsystemen in de hoogte.”

Maar Voka zegt: er is nog maar voor twee jaar grond voor de industrie.

“Dat is niet helemaal juist. Dat gaat over grond die onmiddellijk beschikbaar is. Maar er is in totaal nog 10.870 hectare grond bestemd voor de industrie en havenontwikkeling.

“Voka moet dus niet vragen naar extra grond, maar aandringen dat de ruimte die voor hen is bestemd, ook daadwerkelijk door hen kan worden ontwikkeld.”

Ook wanneer Voka vraagt om de bouwshift met tien jaar uit te stellen, naar 2050?

“Dat is naast de kwestie. We hebben onze ruimte nodig om Vlaanderen leefbaar, veilig en weerbaar te houden.

“Voka zou als geen ander moeten weten dat Vlaanderen tot de Europese top behoort inzake saneren en hergebruiken van vervuilde gronden.

“Wij hebben echt wel voldoende knowhow in huis om niet langer te bouwen en te ondernemen in open ruimte.”

“De kern van het probleem is dat er bij de opmaak van de gewestplannen in de jaren 70 te veel grond bestemd is om te bebouwen.

“De eerste stukken gewestplan die zijn goedgekeurd, worden volgend jaar vijftig jaar oud. En ze zijn nog altijd juridisch bindend! Dat is toch onvoorstelbaar?

“Wij combineren in Vlaanderen eeuwigdurende bestemmingsplannen met eeuwigdurende rechten op compensatie. Dat maakt herbestemmingen de facto onmogelijk.

“In landen als Frankrijk, Italië, Zwitserland … evalueren ze de bestemming om de tien à vijftien jaar.

“En in de meeste landen kan herbestemming zonder compensatie.”

Staat de Vlaming achter de bouwshift?

“Volgens een onderzoek van de Vlaamse overheid wordt het principe algemeen gedragen, of toch door een grote meerderheid.

“Tegelijk is het welbevinden van de Vlaming op het vlak van wonen hoog, hoger dan in Nederland bijvoorbeeld.”

Geeft de Vlaming om de aantasting van zijn landschap?

“Wie bekommert zich om ons landschap? Niemand, lijkt het wel.

“Elders zie je burgers in verzet komen tegen de verdere aantasting van hun dorp of omgeving.

“In Wallonië heb je ‘Occupons le Terrain’, een groep die opkomt voor de open ruimte en tegen de beschadiging van het Waalse landschap.

“De vrijwaring van het landschap ontbreekt in de Vlaamse discussie totaal, ook in de conceptnota van minister Brouns.

“De stappen die hij vooruitzet, zet hij vooral vanuit het belang van de landbouw.”

“De Nederlandse onderzoeksjournaliste Jantien de Boer schreef daarover een prachtig boek, Landschapspijn.

“Ooit werd Nederland geroemd voor zijn ruimtelijk beleid, vandaag tast de grootschalige agro-industrie het landschap er op schrikbarende wijze aan.”

Voor mooie landschappen trekt de Vlaming in de zomer wel naar de Ardèche.

“Uitgestrektheid is hier verdwenen, open landschap vind je alleen nog in de uithoeken van Vlaanderen, in de Westhoek, Noord-Limburg, de Maasvallei …

“Hier speelt het ‘shifting baseline’-syndroom: onze normen verschuiven, elke generatie neemt genoegen met een steeds meer gedegradeerd landschap, met een steeds armere natuur.

“In Vlaanderen is de aantasting van de open ruimte al bezig sinds eind 19de eeuw. Wij zijn hier allang vergeten hoe onze open ruimte eruitzag, hoe mooi de Vlaamse landschappen waren.”

“We hebben ook geen respect meer voor de resterende plukjes open ruimte.

‘”Ach, zo’n klein stukje’, zegt een burgemeester of schepen dan, en hop, het verdwijnt weer onder beton.

“Dat is wat wij de dood door duizend sneden noemen: elk stukje op zich lijkt niet erg, maar samen krijg je een grootschalige aantasting en degradatie van je landschap en de open ruimte.

“Van groen naar grijs brengt dat voor het eerst op deze Europese schaal in beeld.”

De Vlaamse regering wil het burgers moeilijker maken om in de bres te springen voor hun landschap. Je moet eigenbelang kunnen aantonen en bezwaren indienen wordt minstens dubbel zo duur.

“Ik vraag me af of het probleem bij de bezwaarindieners ligt, zoals minister Brouns zegt.

“Van de vergunningen die aangevochten worden, wordt 60 procent vernietigd. Dan moet je niet naar de bezwaarindieners kijken, maar naar de wetgevers en de vergunningenverleners.

“Het is een groter probleem dat de termijnen veel te lang zijn wanneer iets wordt aangevochten.

“Dat leidt ertoe dat ontwikkelaars lang in onzekerheid leven over of hun project al dan niet kan doorgaan.

“Het project Rinkkaai naast het station van Gent-Sint-Pieters bijvoorbeeld, een toplocatie in Vlaanderen, lag zomaar eventjes tien jaar stil onder bezwaarschriften van buurtbewoners.

“Dat is een probleem. Maar dat los je niet op door het vergunningsbeleid te versoepelen.”