Weinig Europese politici roepen zoveel waardering én weerstand op als Frans Timmermans. De Nederlandse ‘vader van de Green Deal’ stapte vorig jaar na een verloren verkiezing uit de actieve politiek, maar hij rust geenszins op zijn lauweren. ‘Rechts kan wegkomen met gimmicks, links niet.’
Danny Ilegems – De Morgen
25 juli 2026
Leestijd: 35 min
Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer
koestert de Europese democratie,
maar is ook bezorgd.
In Democratiedialogen
praat hij uitvoerig met politieke kopstukken
over zijn angsten en dromen.
Aflevering 1
De Poolse buitenlandminister
Radoslaw Sikorski
Aflevering 2
Topeconoom
Thomas Piketty
Aflevering 3
De Finse oud-premier
Sanna Marin.
‘Wie werkt voor de kost mag al blij zijn als hij straks nog een dak boven z’n hoofd heeft’
Frans Timmermans
Even was het een optie om dit gesprek in Rome te laten plaatsvinden.
Frans Timmermans (65) heeft er in zijn jeugd een paar jaar gewoond, toen zijn vader daar op de Nederlandse ambassade werkte.
Tot zijn veertiende levensjaar heeft hij in Rome op de middelbare school gezeten. Tot vandaag voelt hij zich een Romein en is hij een tifoso van AS Roma, de ploeg van voetballegendes als Francesco Totti, Daniele De Rossi en Radja Nainggolan.
Maar behalve een voetbalfanaat is Frans Timmermans ook een tifoso van de literatuur.
Lang geleden studeerde hij Franse letterkunde, in Nijmegen en Nancy. Zijn favoriete levende schrijvers uit het Nederlandse taalgebied zijn Tom Lanoye en Ilja Leonard Pfeijffer.
Lanoye had hem al eens in Antwerpen geïnviteerd, dus Pfeijffer kon niet achterblijven.
De weergoden hebben er alles aan gedaan om Frans Timmermans, die weleens een klimaatpaus wordt genoemd, in zijn geloofsovertuiging te bevestigen: het is bloedheet in Genua. Onheilspellend heet.
De grote haardroger aan het zwerk staat op zijn allerhoogste stand. Maar de paus zelf is een toonbeeld van klimaatadaptatie: hij draagt een zandkleurig linnen pak, een tot aan de adamsappel dichtgeknoopte das en zware schoenen, en toch parelt er niet één zweetdruppel op zijn voorhoofd.
De ontvangst in Palazzo Bendinelli-Sauli in Genua mag vorstelijk genoemd worden, zoals gewoonlijk.
Het echtpaar Ilja Leonard Pfeijffer en Stella Seitun heeft de grote ronde eettafel volgepleurd met het beste uit de speciaalzaken waar ze vaste klanten zijn: meloenen uit Mantua, ham uit Parma, Ligurische kazen, een rotsvormig blok parmigiano en uiteraard focaccia genovese in diverse smaken.
Timmermans is een polyglot en een wereldburger.
Hij spreekt zeven talen: Nederlands, Frans, Engels, Duits, Russisch, Italiaans en Limburgs.
Afgezien van zijn tijd in Rome bracht hij ook intense levensjaren door in Parijs, Moskou en Brussel.
Als Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, en later als vicevoorzitter van de Europese Commissie, bereisde hij de planeet.
Sinds hij vorig jaar afscheid nam van de actieve politiek, heeft hij nog geen minuut stilgezeten. Hij aanvaardde een gastdocentschap aan Johns Hopkins University in Bologna en een fellowship in Oxford.
“Ik ben 65 jaar, ik voel me nog fit en gezond”, zegt hij, terwijl hij een schijf meloen in kleine partjes snijdt, “ik zou me graag nog een jaartje of tien nuttig maken voor de samenleving.”
Met Ilja Leonard Pfeijffer heb ik op voorhand bedisseld waarover we het met Timmermans zoal moeten hebben.
“Dat is in zijn geval een groot probleem”, verzuchtte de schrijver. “Waarover kun je het met Timmermans níét hebben?
Uiteraard moet deze dialoog over klimaat verandering gaan. Timmermans is nu eenmaal de verpersoonlijking van de Green Deal, het ambitieuze beleidspakket, afgekondigd in 2019, dat van Europa het eerste klimaatneutrale continent zou maken.
“Maar wat ik vooral interessant vind aan Timmermans is dat hij tegelijk het type politicus is dat deze tijd nodig heeft én dat door deze tijd wordt uitgespuwd.
“Ik bedoel: hij had in 2019 altijd voorzitter van de Europese Commissie moeten worden, dat was ook zo afgesproken, maar hij werd in laatste instantie gepasseerd door de bleke consensusfiguur Ursula von der Leyen.
“En hij had in 2023 altijd minister-president van Nederland moeten worden, maar werd verslagen door Geert Wilders en een bende extreemrechtse pluimgewichten wier namen we ons niet eens meer herinneren.
“Jarenlang was de zoetgevooisde Limburger Frans Timmermans de meest gehate man van Nederland én van Europa. En waarom?
“Omdat hij links, groen en slim is.”
Bron Damon De Backer
Ilja Leonard Pfeijffer: Als u het mij toestaat, mijnheer Timmermans, zou ik willen beginnen met wat volgens mij uw grote zwakte is als politicus: uw deskundigheid. Iemand met kennis van zaken wordt in deze tijd weggezet als een exponent van een wereldvreemde elite, en maakt geen schijn van kans meer om verkiezingen te winnen. Een handige politicus weet zijn deskundigheid op tijd en stond te verbergen. Dat hebt u nooit gekund.
Frans Timmermans: (lacht) “Nee, ja, klopt. Ik heb niet die handigheid die iemand als Mark Rutte wel heeft. Maar wat ik nooit zal begrijpen, is dat het op mijn afkomst wordt geprojecteerd.”
Geboren en getogen in de wereld van de diplomatie. Bij wijze van spreken opgegroeid in de Nederlandse ambassades in Parijs en Rome.
“Terwijl mijn vader helemaal geen diplomaat was! Mijn vader had niet één diploma. Na de lagere school zou hij mijnwerker worden in Nederlands-Limburg, net zoals zijn vader voor hem.
“Hij heeft welgeteld één dag onder de grond gewerkt, want hij bleek aan claustrofobie te lijden. Vervolgens is hij bij de marine gegaan, en daarna bij de marechaussee (de Nederlandse rijkswacht, red.) terechtgekomen.
“Als agent van de marechaussee is hij beveiliger geworden in de Nederlandse ambassade in Parijs. En daarna is hij naar de ambassade in Rome overgeplaatst, waar hij eerst bode was en daarna medewerker van het archief. Toen zijn mijn ouders gescheiden en ben ik met mijn moeder naar Nederland teruggekeerd.
“We hebben moeilijke tijden gekend. Tot mijn moeder werk vond waren we echt arm, we konden geen spullen kopen voor school en zo. We leefden van de bijstand, van het beetje geld dat mijn vader opstuurde en van wat mijn grootouders ons toestopten. Dat is, heel kort samengevat, mijn elitaire afkomst.”
Waarom aarzelt u zo om het beeld dat van u wordt opgehangen te corrigeren?
“Ik praat er zelden over, dat is juist. Het wordt al snel armoedeporno en daar hou ik niet van. Bovendien: door het bij hoog en bij laag te ontkennen, door er een hoop stennis over te maken, vestig je er extra aandacht op en dreig je dat beeld nog te versterken.
“Herinner je Richard Nixon, die tijdens de Watergate-affaire zei: ‘I am not a crook.’ Laat dat nu precies het beeld zijn dat we van hem hebben onthouden.
“Alleen: beweren dat ik geen voeling meer heb met de gewone man en vrouw, dat is er wel heel ver over. Niemand komt meer in het voetbalstadion en het café dan ik. (denkt na)
“Vorige week heeft koning Willem-Alexander mij tot minister van Staat benoemd…’
Juist, we zouden het nog vergeten. Van harte gefeliciteerd.
“Dank u. En nu krijg ik weer volop complimenten. Nu ben ik weer een goeie.”
Het kan verkeren.
“Als je niet meer in de actieve politiek zit, kom je in een ander schuifje te liggen en word je meteen ook anders beoordeeld.
“Vorige maand was ik nog een levensgevaarlijke gek, nu ben ik de man met de rijke ervaring die misschien wel wat wijsheid in pacht heeft.
“Tot voor kort werd alles wat ik ooit heb gezegd over klimaat, milieu en CO2-uitstoot nog afgedaan als groene waanzin; twee hittegolven later staan die thema’s weer bovenaan op de agenda.”
Hier in Italië is klimaatverandering nog steeds geen issue, hoor.
“Mm, in de Italiaanse land- en tuinbouwsector begint het veel mensen toch te dagen. Met name de tuinbouw staat gigantisch onder druk door de klimaatverandering: watertekorten, onvoorspelbare weerpatronen, de overstromingsrisico’s die echt enorm toenemen.
“Vlak voor ik hierheen kwam, heb ik de belangrijkste statistieken nog eens ingekeken. Wist je dat in het laatste decennium van de vorige eeuw, dus tussen 1990 en 2000, de junimaanden gemiddeld drie graden kouder waren dan de junimaanden nu? Drie graden! In Europa!”
Iedereen klaagt hier over de zomerhitte. Iedereen zegt dat de temperaturen vroeger – twintig jaar geleden, tien jaar geleden, zelfs vijf jaar geleden – veel draaglijker waren. Maar vrijwel niemand zegt dat we er iets aan kunnen doen. Het thema klimaatverandering is taboe op de populaire tv-zenders die onder toezicht van de regering-Meloni staan.
“In de loop der jaren heb ik de discussies over klimaatverandering uiteraard op de voet gevolgd.
“Bij de klimaatontkenners en de klimaatsceptici kun je grofweg vier reacties op de klimaatverandering onderscheiden.
“Eén: botte ontkenning, er is helemaal geen klimaatverandering.
“Twee: er is wel klimaatverandering, maar die is er altijd geweest, dat is een natuurlijk fenomeen, daar heeft de mens niks mee te maken, het wordt wel weer kouder.
“Drie: ja, er is klimaatverandering, en misschien heeft de mens daar iets mee te maken, maar het heeft geen zin dat wij daar iets aan proberen te doen, want we zijn met te weinig. De ánderen moeten het doen: China, Amerika, India.
“Vier: ja, er is klimaatverandering, maar het point of no return is al bereikt, we kúnnen er niets meer aan doen, en dus hóéven we er ook niks meer aan te doen. Après nous le déluge.”
Je hebt ook nog de vooruitgangsfilosofen, die geloven dat de creatieve, ondernemende mens het wel weer zal oplossen. Met een nieuwe generatie kerncentrales, met allerlei innovatieve technologieën. Gelooft u dat ook?
“Innovatie is geen kwestie van geloven, het is een kwestie van proberen en kijken wat het geeft. Sommige zaken zullen meevallen, andere dingen zullen tegenvallen.
“De enorme prijsdaling van zonne-energie die we nu kennen, had niemand voorspeld. Daar moeten we mee doorgaan, want het is de goedkoopste stroom die er bestaat.
“Groene waterstof is dan weer een iets lastiger verhaal dan we gedacht hadden, maar ik zou er toch nog even mee doorzetten.
“Nieuwe kerncentrales: niks op tegen, maar de vraag is wannéér we dan de elektriciteit zullen hebben die we nú al nodig hebben, en tegen welke maatschappelijke kost. Die kleine, modulaire kerncentrales zijn er nog niet eens.
“In sommige landen zullen ze ongetwijfeld van pas komen, maar in een land als Nederland, dichtbevolkt en gelegen aan de boorden van een vrij ondiepe zee? Waar gaan we die dingen neerzetten?
“En wat de kosten betreft: de markt gaat de nieuwe ontwikkelingen in kernenergie niet trekken, de risico’s zullen integraal voor de belastingbetaler zijn. Ik zeg het er maar even bij.
“Dit gezegd zijnde: Duitsland had zijn kerncentrales natuurlijk gewoon moeten openhouden tot het einde van hun levensduur, dan hadden ze daar nu minder problemen gehad.
“De energiebevoorrading van Frankrijk is goeddeels gebaseerd op kernenergie, uiteraard moeten de Fransen daarmee doorgaan.”
Wat zegt u tegen de klimaatsceptici die u alarmisme verwijten?
“Cut the crap. Sinds de laatste ijstijd kende de wereld 12.000 jaar lang stabiele temperaturen met slechts af en toe een graad boven of een graad onder het gemiddelde.
“Nu schiet de temperatuur in ijltempo omhoog, we zitten al op die vermaledijde 1,5 graad boven de pre-industriële niveaus.
De enige manier om de migratie in toom te houden, is ervoor zorgen dat mensen kunnen blijven leven op de plek waar ze zijn
“Als we op een stijging van de gemiddelde temperatuur met 2 graden uitkomen, waar we naartoe gaan, kan minstens 1 miljard mensen niet overleven op de plek waar ze nu wonen.
“Die mensen gaan massaal wegtrekken en migreren naar plekken waar het wel nog leefbaar is.
“Dat zou alle alarmbellen moeten laten afgaan en ons moeten aansporen tot het sneller nemen van maatregelen, terwijl we nu vooral op vertragen inzetten.
“Dus al die mensen op rechts die zo tegen migratie zijn, zouden eigenlijk vóór een krachtig klimaatbeleid moeten zijn. Want de enige manier om de migratie in toom te houden, is ervoor zorgen dat mensen kunnen blijven leven op de plek waar ze zijn.
“Dit is ook een probleem voor links, hoor. Wat ik in de loop der jaren heb ervaren, en vooral in de periode toen ik partijleider was van GroenLinks-PvdA in Nederland, is dat linkse mensen het vaak te pijnlijk vinden om over migratie te praten. Terwijl ik vind dat we dat thema niet aan rechts mogen overlaten.
“Migratie is een uitdaging voor iedereen, op een planeet die zo snel groeit en zo snel opwarmt.
“Het is helemaal niet verkeerd om bij te sturen op migratie, als je het tenminste op een verstandige manier doet. En het begint met ervoor te zorgen dat mensen níét gaan migreren.
“De meeste mensen willen het liefst blijven wonen op de plek waar ze vandaan komen, of toch niet te ver daarvandaan.
“Als ze daar wegtrekken, hebben ze daar meestal een goede reden voor: ontsnappen aan armoede, ontsnappen aan politiek geweld, ontsnappen aan een onleefbaar klimaat. Rennen voor hun leven, zeg maar.”
Zowat overal in Europa wordt klimaatbeleid het scherpst afgewezen door de mensen die het grootste slachtoffer zijn van de klimaatverandering.
“Ja, en dat is iets wat links te denken zou moeten geven. Waarom doen die mensen dat? Omdat ze merken dat het gevoerde klimaatbeleid vooral de mensen ten goede komt die het al goed hebben.
- Wie kan zich een elektrische auto permitteren?
- Wie kan zijn dak vol zonnepanelen laten leggen?
- Wie kan de subsidies voor warmtepompen en isolatie in z’n zak steken?
Niet de gewone man of vrouw die in een huurwoning woont, hè? Die ziet de kosten van al zijn primaire levensbehoeften – wonen, energie, voedsel – alleen maar stijgen, en wijst het klimaatbeleid aan als de grote schuldige. (zucht)
“Zoals alle grote vraagstukken van deze tijd is klimaatbeleid in wezen een vraagstuk van verdeling.
“We zullen de mensen aan de onderkant alleen maar meekrijgen met een daadkrachtig klimaatbeleid, als het een sociaal rechtvaardig beleid is.”
Mogen we, terugkijkend op uw politieke carrière, zeggen dat klimaat voor u gaandeweg het belangrijkste thema is geworden?
“Overal waar ik kom is dat het eerste waar mensen over beginnen, ja.
“Ik ben zogezegd de vader van de Green Deal. Terwijl het aanvankelijk Ursula von der Leyen was die het moederschap claimde. (lachje)
“We zijn al vergeten dat de Green Deal ooit razend populair was, hè. De hele wereld was jaloers op ons, Amerika en China incluis. Europa wees de weg! Europa zou in 2050 het eerste klimaatneutrale continent worden.
“Tot de Green Deal ineens niet meer populair was, maar integendeel werd uitgeroepen tot een schoolvoorbeeld van bureaucratische regelneverij, funest voor landbouw en industrie, en dan vooral de auto-industrie.
“Toen kreeg ík het vaderschap toegeschoven. Toen was de Green Deal ineens een perfide constructie uit de koker van Frans Timmermans.
(denkt na) “Is klimaat mijn grootste bezorgdheid? Ja en nee.
“Gaandeweg ben ik tot de slotsom gekomen dat de drie grote thema’s die mijn politieke leven hebben beheerst:
- sociale rechtvaardigheid
- internationale veiligheid
- klimaat
onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.
“Dat is meteen ook de kern van ons probleem vandaag. De wereld is dusdanig complex geworden dat het geen zin meer heeft om aan een van die drie touwtjes te trekken, je moet de problemen in hun samenhang behandelen.
“Maar in een door sociale media gedomineerde publieke ruimte zijn we daar steeds minder toe in staat.
“Als je grote, complexe problemen wilt aanpakken, heb je het vertrouwen van het publiek voor een langere termijn nodig.
“De mensen moeten er vertrouwen in hebben dat hun verkozen politici met de beste bedoelingen werken aan oplossingen die op termijn iedereen ten goede zullen komen.
“Dat vertrouwen in de politiek is er op dit moment niet. Integendeel: aangewakkerd door de sociale media is er vooral veel wantrouwen, polarisering en regelrechte haat. Kan ik van meespreken.”
Als u mij toestaat even te provoceren, zou ik zeggen: je moet dat vertrouwen natuurlijk ook verdienen. De politieke strekking waartoe u behoort, de Europese sociaaldemocratie, heeft in de jaren 90 het kapitalisme en de vrije markt omarmd. De Britse premier Tony Blair noemde dat ‘het socialisme van de Derde Weg’. Sindsdien worden traditionele sociaaldemocratische partijen niet meer gezien als partijen die op een geloofwaardige manier verandering kunnen belichamen en teweegbrengen, maar als deel van het status quo, van de politieke elite, van het probleem. Met als gevolg dat hun klassieke electoraat bij bosjes ging lopen. Misschien niet helemaal ten onrechte.
“Ik wil één ding zeggen over die zogenaamde Derde Weg, want dat dreigt een simplistische mythe te worden.
“Wat is er in de jaren 80 gebeurd?
“Margaret Thatcher in Groot-Brittannië en Ronald Reagan in de VS hebben toen een enorme liberaliseringsgolf op gang gebracht die – dat moeten we toegeven – heel veel economische krachten heeft losgemaakt.
“Wat was het idee van Derde Weg-politici als Bill Clinton en Tony Blair?
“Zij zagen zichzelf als judoka’s, die zich voeden met de kracht van hun tegenstanders door mee te bewegen, om die energie vervolgens te capteren en om te buigen. Winnen door toe te geven, noemen ze dat in het judo.
“Clinton en Blair gebruikten de power van de geliberaliseerde economie om investeringen in onderwijs en zorg op te voeren.
“Alleen: de economische krachten die in de jaren 80 vrijkwamen zijn zodanig van hun ankers geraakt dat ze zich
- tégen de reguleringspolitiek van de Derde Weg hebben gekeerd
- tégen publieke investeringen in zorg en onderwijs
- tégen de ziekteverzekering van Hillary Clinton en later Obama
“Het ontketende kapitalisme was niet meer onder controle te krijgen.
“En nu zitten we in een wereld waarin kapitaal ongrijpbaar is geworden. In de geglobaliseerde economie is kapitaal quasi immuun geworden voor belastingaanslagen, omdat belastingen meestal op het nationale niveau worden geheven.
“Arbeid kan niet aan belastingen ontsnappen, kapitaal steeds meer en steeds beter.
“Wie een kapitaaltje bezit kan letterlijk slapend rijk worden, wie werkt voor de kost mag al blij zijn als hij straks nog een dak boven z’n hoofd heeft.
Politieke partijen die zeggen: ‘We moeten helemaal niet veranderen, we moeten terug naar het verleden, naar de tijd toen iedereen nog gelukkig was’, die hebben de wind mee’
“Een tijd geleden had ik het over deze situatie met de vorige president van Indonesië, Joko Widodo. Ik vroeg hem waarom men in het Zuiden ondanks alles vrij optimistisch naar de toekomst kijkt.
“Hij zei toen iets wat mij altijd is bijgebleven: ‘Het grote verschil tussen het Zuiden en het Noorden’, zei hij, ‘is dat wij alles te winnen hebben, en jullie alles te verliezen.’
“Dat is nu een diepgeworteld gevoel in de westerse wereld: verandering is verlies.
“Als politieke partijen zoals de mijne zeggen: ‘We moeten veranderen’, dan denken veel mensen bij zichzelf: ‘Opletten, ze willen weer iets van ons afpakken!’
“En politieke partijen die zeggen: ‘We moeten helemaal niet veranderen, we moeten terug naar het verleden, naar de tijd toen iedereen nog gelukkig was’, die hebben de wind mee.
“Ze kunnen niet deliveren, ze kunnen helemaal niets waarmaken van wat ze roepen, maar ze hebben wel de wind mee.”
Wat ik teleurstellend vind aan de sociaaldemocratische partijen in onze contreien, is dat ze helemaal niet meer roepen: ‘Het moet veranderen!’ Het ontbreekt hen aan de moed om het kapitalistische systeem als zodanig ter discussie te stellen. Terwijl politici die dat wél doen – Bernie Sanders in de VS en burgemeester Zohran Mamdani in New York – veel meer electorale steun krijgen dan van tevoren werd voorspeld.
“Je neemt terecht iemand als Zohran Mamdani als voorbeeld. Het briljante van die man is dat hij de communicatieve kracht van sociale media weet te gebruiken ten dienste van heel concreet herverdelingsbeleid.
“Iemand van mijn generatie zou dat niet kunnen.
“Ik hoop dat jonge mensen in de westerse wereld, jonge mensen in mijn partij, goed gaan bestuderen hoe hij dat doet.
“Want je kunt wel zeggen: je moet het systeem als zodanig afwijzen, maar Mamdani wijst het systeem niet af, hè. Hij legt de vinger op bepaalde fouten in het systeem en brengt er concrete veranderingen in aan.
“En het spectaculaire is: hij brengt een optimistisch verhaal. Hij zegt: verandering kán, en hij laat vervolgens zien hoe dat kan.
“Neem die fameuze maatregel van hem om de superrijken van New York, die meerdere appartementen bezitten, belasting te laten betalen voor de ruimtes die ze niet bewonen, voor de huizen en de penthouses die leegstaan omdat ze louter als belegging zijn aangekocht.
“Ophef alom, maar de gewone mensen in New York vinden het prachtig. En de figuren die die belasting moeten betalen, merken het niet eens. De rijken vluchten in elk geval niet massaal weg uit New York.
“Een andere, hele simpele maatregel van Mamdani: voor mensen met een smalle beurs wordt de prijs van het openbaar vervoer gehalveerd.
“Het doet me heel erg denken aan de stunt waarmee Steve Stevaert populair is geworden: gratis openbaar vervoer in Hasselt.
“Dat zijn allemaal kleine signalen, die idealiter een omslag in het denken teweegbrengen: verdorie, het is wél mogelijk, we kunnen wél iets veranderen.
“Het risico dat Mamdani loopt, is wat Steve in Vlaanderen ook heeft ervaren: dat het bij kleine signalen blijft. Als daar geen vervolg op komt, als er geen grote signalen komen, flinke stappen die allemaal in dezelfde richting gaan, is het een gimmick.
“Rechts kan wegkomen met gimmicks, links niet. Dus de vraag is: hoe krijgen we de lange adem om het vol te houden en dingen echt structureel te veranderen?”
Welke ‘grote stappen’ ziet u voor uw geestesoog?
“We zullen moeten blijven nadenken over eerlijkere belastingheffingen. Omdat kapitaal zich aan nationale grenzen onttrekt, zullen daar internationale afspraken over moeten worden gemaakt. De Amerikanen maken dat op dit moment onmogelijk, dus Europa zal het voortouw moeten nemen.
“Daarom is de heropleving van het rechts-radicalisme in Europa – wat in wezen een extreme vorm van nationalisme is – zo funest.
“Nationalisten zeggen: ‘De enige schaal van handelen die werkt, is de nationale schaal.’ Terwijl de wereldeconomie, en al zeker de Europese economie, zo geïntegreerd is dat dat gewoon niet meer werkt.
“Willen of niet, wij zullen de Europese schaal van handelen moeten vooropstellen. Dat is geen idee van een wereldvreemde elite, nee, dat is de enige manier om reële herverdeling tot stand te brengen.
“Ander heikel punt: wij zien in Europa nu banen verdwijnen omdat wij te weinig innoveren, maar ook omdat de energieprijzen bij ons tot drie keer hoger liggen dan in de Verenigde Staten, door de Russische overval op Oekraïne.
“Dat kunnen we niet volhouden. Onze concurrentiepositie komt hopeloos in het gedrang. Dus wij moeten de prijs van elektriciteit snel en drastisch zien te verlagen, want onze economie wordt een door elektriciteit aangedreven economie.
“De enige manier om dat te doen is met hernieuwbare energie.”
The return of the Green Deal!
“In tegenstelling tot wat velen denken, is de Green Deal allesbehalve dood.
“Ik stel wel voor dat we hem anders gaan noemen: de Sovereignty Deal, of beter nog: de Freedom Deal.
“Het gaat niet alleen om milieu en natuur, het gaat om energieonafhankelijkheid, om economische slagkracht, en dus om soevereiniteit, welvaart en vrijheid.
“Kijk alleen maar naar wat er de laatste weken in de Straat van Hormuz gebeurt. Die blijft nog wel een tijdje gesloten, vrees ik, of tenminste zeer onrustig.
“Of kijk naar de Oekraïners, die de ene na de andere Russische olietanker tot zinken brengen met goedkope zeedrones.
“De zeedrone gaat de wereld veroveren, let op mijn woorden. Geen enkele bevoorradingsroute zal nog veilig zijn. Met alle gevolgen van dien voor de wereldenergiemarkt.
“Per definitie zal dat de kost van de energie die wij moeten importeren serieus opdrijven. Wat de businesscase voor hernieuwbare Europese energie nog interessanter maakt.
“Nog afgezien van het geopolitieke belang van energieonafhankelijkheid voor onze soevereiniteit, nu en in de toekomst.
“Dat geopolitieke argument zou veel meer gewicht moeten krijgen wanneer we klimaat- en energietransitiebeleid uittekenen. Daar leggen we nog veel te weinig de nadruk op.
“En nu ga ik iets zeggen dat ingaat tegen het heersende discours: we gaan veel te makkelijk mee in het verhaal dat een gevoelige verhoging van onze defensie-uitgaven een absolute noodzaak is.
“De ene na de andere Europese regering toont zich nu bereid te snijden in de uitgaven voor sociale zekerheid, voor zorg en voor onderwijs, om die middelen vervolgens naar defensie over te hevelen.
“Maar als we de sociaal-economische problemen niet aanpakken, gaan we extreemrechts nog groter maken, daar kun je gif op innemen.
“De voorzieningen waar de mensen op rekenen, die al vrij karig zijn, worden nog kariger.
“Gevolg: je krijgt populistisch, radicaal-rechts beleid dat nergens heen gaat. Dus dan ben je je externe veiligheid, je militaire apparaat, aan het versterken, maar tegelijkertijd je interne veiligheid aan het verzwakken.
“Die afweging wordt veel te weinig gemaakt in de discussies over de defensie-uitgaven.
“We hebben ons overgeleverd aan de NAVO-norm, en dat is een financiële norm: we moeten centen uitgeven om eraan te voldoen.
“Ik vind dat we een kwaliteitsnorm zouden moeten hanteren: wát hebben we nodig om onze veiligheid te garanderen?
“Hebben we nog meer bemande vliegtuigen en peperdure raketsystemen nodig, die we bij de Amerikanen kopen? Ik dacht het niet.
“Wat mij betreft bouwen we een eigen Europese drone-industrie uit. Dat gaat minder kosten en meer opbrengen.”
Tegen wie gaan we die drones inzetten?
“Wil je dat ik de grootste bedreigingen voor onze soevereiniteit en onze veiligheid even opsom?
“Eén: Rusland. Toen ik jong was heb ik drieënhalf jaar op de Nederlandse ambassade in Moskou gewerkt. Ik heb Poetin diverse keren ontmoet.
“Vroeger was hij een aardige, voorkomende man, ook al keek hij je nooit recht in de ogen. Hij vond het belangrijk om te laten merken dat hij goed Duits sprak, en ik wilde graag laten horen hoe goed mijn Russisch was.
“We hebben hem compleet verkeerd ingeschat, ik ook. Nooit had ik gedacht dat hij zou worden wie hij nu is.
“Poetin is een avonturier, een man die echt gelooft in het herstel van het grote Russische Rijk. Daardoor vormt hij een directe bedreiging voor onze veiligheid.
“Ik acht hem in staat een oorlog tegen een Europese lidstaat te beginnen. En als hij ten onder gaat, dan wordt de kernmacht Rusland zo mogelijk een nog grotere bedreiging voor ons.
“Twee: China. De Chinezen voelen niet de behoefte om Europa te bezetten, zo staan zij niet in de wereld, maar ze willen ons wel economisch domineren. Volgens mij is het een kwestie van tijd voor ze Volkswagen opkopen.
“Tegen de Chinezen moeten we ons wapenen, maar we mogen ons niet door de Amerikanen laten betrekken in een koude oorlog met China.
“Als het over energie-onafhankelijkheid gaat, hebben China en Europa bijna gelijklopende belangen. De Chinezen zijn er alleen veel beter in, want zij voegen per jaar bijna duizend gigawatt aan zonne-energiecapaciteit toe aan hun elektriciteitsproductie.
“China ontwikkelt ook volop nieuwe generaties batterijen. Grote batterijen, die heelder woonwijken in steden van energie voorzien, maar ook hele kleine.
“Ik pleit ervoor om joint ventures met China op te zetten, om die ontwikkeling op de voet te kunnen volgen.
“En de derde bedreiging: Donald Trump, die ik zonder enige reserve onze onbetrouwbare bondgenoot noem.”
Die altijd opvallend vriendelijk is voor onze vijand Poetin.
“Juist. Poetin is de enige wereldleider over wie Trump nog nooit een onvertogen woord heeft gezegd, op wie hij nog nooit een puntje van kritiek heeft gehad. Terwijl hij de grofste beledigingen reserveert voor zijn NAVO-bondgenoten.
“Trump bewondert Poetin om twee redenen: omdat hij een autocraat is die kan doen wat hij wil, en omdat hij de kassa van Rusland dermate heeft leeggeplunderd dat hij nu onmetelijk rijk is.
“Dat vindt Trump bewonderenswaardig, dat wil hij ook.
“En hij is goed bezig: in zijn hele carrière als zakenman heeft hij alleen maar schulden gemaakt en failissementen veroorzaakt, maar in het eerste jaar van zijn tweede ambtstermijn als president heeft hij al 2 miljard dollar in zijn zakken gestoken.
“Dan denk je toch: in wat voor een tijd leven we? Wat is dit voor waanzin?”
Hoe reageren uw studenten in Bologna en Oxford als u deze panorama’s schetst?
“De onzekerheid onder de jonge generaties is groot.
“Bij mijn eigen kinderen zag ik een verschil tussen mijn oudste dochter, die een middelbare beroepsopleiding tot apotheekassistent heeft gevolgd, en mijn zoon, die een academische opleiding tot jurist heeft genoten. Professioneel gezien was de toekomst van mijn dochter vele malen onzekerder.
“Maar nu merk ik dat universiteitsstudenten minstens even grote twijfels hebben over de toekomst als mensen met alleen een middelbare beroepsopleiding. Door AI!
“Zelfs de meest hoogopgeleide jongeren kunnen door AI niet meer zeker zijn van een mooie carrière. En we staan nog maar aan het begin van die ontwikkeling, vrees ik. AI kan verwoestingen aanrichten op de arbeidsmarkt.”
In een opiniebijdrage voor De Morgen vergeleek economieprofessor Paul De Grauwe de huidige opwinding rond AI met de internetbubbel van eind jaren 90, begin jaren 2000. Ook nu zal de bubbel barsten, voorspelde hij, en dan wordt het weer business as usual. Oude jobs zullen vervangen worden door nieuwe jobs, iedereen zal zich aanpassen, alarmisme is nergens voor nodig.
“Over AI an sich ben ik agnostisch – is het goed of is het slecht? Waarschijnlijk beide.
“Maar ik ben ervaren genoeg om te zien dat er een AI-wapenwedloop aan de gang is tussen de VS en China, waarvan de uitkomsten niet te voorspellen zijn, zelfs niet door de mensen die ermee bezig zijn.
“En wat dat betreft ben ik een alarmist. Dit is niet alleen gevaarlijk voor de internationale veiligheid, maar zelfs een bedreiging voor de mensheid als geheel.
‘Als de Chinezen en de Amerikanen niet mee willen, moeten we ze de toegang tot strategische grondstoffen, die ze nodig hebben voor AI en die ze in alle hoeken van de wereld gaan halen, ontzeggen’
“Hier moeten we als internationale gemeenschap ingrijpen, en doen wat we gedaan hebben tijdens en na de Koude Oorlog: een internationale AI-conferentie samenroepen en wapenbeheersingsakkoorden sluiten.
“En als de Chinezen en de Amerikanen niet mee willen, moeten we ze de toegang tot strategische grondstoffen, die ze nodig hebben voor AI en die ze in alle hoeken van de wereld gaan halen, ontzeggen.”
Zelf heb ik als het over AI gaat nog een andere, fundamentelere zorg. Met enig gevoel voor drama zou ik AI het sluitstuk durven te noemen van een drietrapsraket die onze cultuur en onze beschaving compleet heeft veranderd. De eerste trap was de uitvinding van het internet en Google, die ervoor hebben gezorgd dat heel veel kennis, bijna álle kennis, voor iedereen toegankelijk werd. Met evidente voordelen, maar met als keerzijde dat toegang tot kennis sindsdien verward wordt met kennis. Dat heeft op zijn beurt geleid tot de totale teloorgang van ons respect voor mensen met kennis, voor specialisten en deskundigen. Iedereen waant zich nu een specialist, dat hebben we tijdens de covidcrisis gemerkt. De tweede is de uitvinding van de sociale media, die het sociale, democratische debat de facto onmogelijk hebben gemaakt, omdat de mensheid uit elkaar wordt gedreven en inmiddels verdeeld is in bubbels. De gemeenschap bestaat niet meer, we leven allemaal in verschillende werelden. En nu krijgen we de derde trap, AI, die ertoe zal leiden dat de mens zijn diepste wezen, zijn denken en zijn voelen, uitbesteedt aan een artificiële intelligentie.
“Ik volg de gedachtegang. Ik ben het volmondig met u eens.”
We krijgen nu een generatie die in ijltempo haar kritische vermogens verliest. Merkt u het al bij uw studenten?
“Absoluut.
“Daarom pleit ik voor een fundamentele hervorming van ons onderwijssysteem.
“Tot voor kort leerden we kritisch te denken door te selecteren. Op scholen en universiteiten worden we geconfronteerd met allerlei bronnen, en door die te analyseren en eruit te selecteren, leren we keuzes te maken. Leren we te omarmen wat klopt, en te verwerpen wat niet klopt. Dat is al eeuwen de basis van ons onderwijssysteem.
“Maar selecteren, dat doet onze smartphone nu in drie seconden! Dus als we ons systeem niet veranderen, zullen onze kinderen niet meer kritisch leren denken, dan leren ze alleen nog hoe ze hun telefoon moeten bedienen. En dat kunnen ze al op hun twaalfde.”
Hoe wilt u het oplossen?
“Als docent denk ik aan heel praktische dingen: mondelinge examens, zonder hulpmiddelen, moeten opnieuw de standaard worden.
“Laat studenten, in plaats van vuistdikke thesissen en essays van 20.000 woorden, analytische stukken van 2.000 woorden schrijven, in aanwezigheid van de docent, en eveneens zonder hulpmiddelen.
“Ban computers en AI uit de lokalen waar examens worden afgenomen.”
Artificiële intelligentie haalt het leren uit het leerproces.
“Exact. AI is louter resultaatgericht. Het stelt nergens vragen bij, het levert alleen antwoorden.
“AI haalt ook de creatie uit het creatieve proces. AI kan wat al kan. Het kan reproduceren en combineren wat er al is.
“Maar AI kan niet iets creëren wat er nog nooit is geweest.
“En, het belangrijkste en tegelijk het meest funeste: een artificiële intelligentie, hoe slim ook, is niet in staat tot empathie.
“AI kan empathie naspelen, maar kan ze niet voelen.”
Volgens Elon Musk is empathie zowat de meest verwerpelijke menselijke eigenschap.
“Een samenleving kan niet bestaan zonder empathie. Onmogelijk.
“Empathie is wat we het hardst nodig hebben, nu we ons laten verdelen door onzalige cultuuroorlogen en onze samenlevingen in bubbels uiteen dreigen te vallen.
“Vandaar het belang van kunst en literatuur.”
Verklaar u nader, ik ben een en al oor.
“Empathie voelen, dat is door de ogen van een ander naar de wereld kijken. Dat is wat je doet als je naar kunst kijkt of een roman leest.
“Je wordt in een wereld gezogen die niet jouw wereld is, maar die wel een echte wereld is, omdat hij uit de koker van iemand anders komt.
“Idealiter leef je voor de duur van een kijk- of leeservaring het leven van iemand anders.
“En zo komen we, na een lange omweg langs de politiek en de actualiteit, eindelijk in het gebied waar mijn échte deskundigheid ligt – ik heb, zoals jullie weten, letterkunde gestudeerd.” (lacht)
Is uw kennis van de literatuur van pas gekomen in de politiek?
“Uiteraard. Ik verwijs naar uw eigen roman Alkibiades. Die gaat over de gedragingen van mensen, en de verhoudingen tussen mensen, in een lang vervlogen tijd: vier eeuwen voor Christus.
“We zijn 2.500 jaar later en de mens is nog geen sikkepit veranderd. We vertonen nog steeds hetzelfde gedrag. Alleen de spullen die we hebben zijn veranderd.
“De tragiek van de menselijke geschiedenis is dat wij meestal pas oplossingen vinden na een cataclysme, een verwoestende crisis. Het vaccin komt steevast na de plaag, de vrede na de oorlog.
“Er zijn maar een paar romans die bij mij een voorgevoel van verandering hebben opgeroepen, meestal met schrik om het hart. Alkibiades is er daar een van. Al hoop ik dat we deze keer een cataclysme kunnen voorkomen.
(na een stilte) “In het Midden-Oosten wordt momenteel een heel volk uitgeroeid. We kijken ernaar en we zwijgen, terwijl de Palestijnen letterlijk in zee worden gedreven – en erger.
“De redenering van rechts en extreemrechts in Israël is: wij Joden kunnen alleen maar overleven als de Palestijnen weg zijn.
“Dat is exact dezelfde redenering als die van de nazi’s destijds: wij – het Duitse volk, het Arische ras – kunnen alleen maar overleven als de Joden weg zijn.
“Dat vind ik ronduit verbijsterend. Hun grootouders en overgrootouders is in de nazitijd iets verschrikkelijks overkomen: de Holocaust, waarbij ze werden vernietigd, en nu doen zij precies hetzelfde met een ander volk.
“Ik ben nog beladen met de geschiedenis van de Holocaust, maar mijn kinderen snappen hier helemaal niks van.
“Zij zeggen: ‘Hoezo het bestaansrecht van Israël staat op het spel? Je kunt uit het bestaansrecht van een volk toch niet afleiden dat het een ander volk mag uitroeien?’”
Tot voor kort was u een van de machtigste mannen van Europa, maar uit wat u nu zegt spreekt een groot gevoel van machteloosheid.
“Een van mijn grote leermeesters, ofschoon ik hem nooit heb ontmoet, is Isaiah Berlin (Britse filosoof en politicoloog, 1909-1997, red.).
“Volgens hem zijn politici ofwel egels, ofwel vossen.
“De egel heeft één allesoverheersend idee in zijn hoofd, en al wat hij denkt en doet staat ten dienste van dat idee.
“De vos wil iets realiseren, maar het zal hem worst wezen hóé hij zijn doel bereikt: hij is bereid om alle wegen te bewandelen, alle wapens te hanteren, desnoods al zijn principes overboord te gooien.
“Plat geformuleerd: een egel vindt gelijk hebben belangrijker dan gelijk krijgen, een vos vindt het omgekeerde.
“Alkibiades was bij uitstek een vos. De meeste politici op rechts zijn vossen. De meeste politici op links zijn bij uitstek egels.”
Zou u liever een vos zijn geweest?
(lacht) “Een vos met stekels, misschien.
“Nee, dit is geen waardeoordeel. Rechts heeft iets meer egels nodig, links iets meer vossen. We moeten de vos en de egel in onszelf in evenwicht zien te brengen.
“Wij van links hunkeren wel naar de macht, maar zodra we de macht hebben, voelen we ons daar doorgaans ongemakkelijk bij. Omdat we niet alles kunnen doen wat we willen doen, of omdat we te weinig tijd krijgen.
“Op rechts heeft men dat probleem niet, want voor rechts is de macht het doel, het alfa en omega.”
Bent u blij dat u van de macht verlost bent?
“Twee jaar lang, tussen de dag dat ik mijn ontslag gaf als Europees commissaris (augustus 2023, red.) en de dag dat ik de parlementsverkiezingen verloor als partijleider en lijsttrekker van GroenLinks-PvdA (oktober 2025, red.), heb ik geworsteld met de vraag: heb ik het recht een beroep uit te oefenen dat mijn gezin in gevaar brengt? Ik heb eigenlijk nog steeds geen sluitend antwoord.
“De bedreigingen waren natuurlijk vooral aan mijn persoon gericht.
“In een talkshow werd gezegd: ‘Timmermans moet weg, Timmermans moet kapot.’
“Dan hoop je maar dat er niemand opstaat die die woorden letterlijk neemt. Maar af en toe ging het ook verder.
“Iemand schreef op sociale media: ‘Ik hoop dat je dochters verkracht worden.’ Dan schrik je heel erg en denk je bij jezelf: wie zegt nu zoiets?
“Twee jaar lang heb ik niet geweten wat ik ermee aan moest. Enerzijds wil je niet dat je belagers krijgen wat ze willen: dat je de handdoek in de ring gooit. Anderzijds: het was zwaar, loodzwaar.
“Op 29 oktober 2025 stapte ik uit de actieve politiek. De dag nadien nam mijn broer Maurice, een gepensioneerde generaal, mij in vertrouwen: ‘Nu kan ik het je wel zeggen,’ zei hij, ‘de hele familie is opgelucht. We zijn zó bang geweest.’
“Toen dacht ik bij mezelf: wat heeft mij bezield om ermee door te gaan?”
Bio Frans Timmermans
- 65 jaar, geboren in Maastricht
- Was in Nederland politicus voor de sociaaldemocratische PvdA en partijleider van GroenLinks-PvdA
- Van 2014 tot 2023 was hij Eurocommissaris en eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie
- Werd vooral bekend vanwege de Green Deal, het ambitieuze Europese klimaatpakket
- Nam vorig jaar afscheid van de actieve politiek
Aflevering 1
De Poolse buitenlandminister
Radoslaw Sikorski
Aflevering 2
Topeconoom
Thomas Piketty
Aflevering 3
De Finse oud-premier
Sanna Marin.
Aflevering 4
Ex-Eurocommissaris
Frans Timmermans
Lees ook
Klik op de hyperlinks hieronder
en vind meer berichten
Bron: De Morgen