Duitsland komt op straat tegen de AfD – Wir haben es nicht gewusst – Dat mag deze keer niet gebeuren

Protest in Duitsland

Vlaanderen lijkt zich al neer te leggen bij een zege van Vlaams Belang. Maar in Duitsland zwijgt de meerderheid niet langer. Ze blijft massaal betogen tegen extreemrechts. “Mensen voelen nu: ik sta niet alleen als ik iemand tegenspreek. Er staan 1,5 miljoen mensen achter mij.”

Ruud Goossens – De Standaard


“Mensen voelen nu: ik sta niet alleen als ik iemand tegenspreek. Er staan 1,5 miljoen mensen achter mij.”


Brigitte en Helmut, twee krasse zeventigers, zijn niet bepaald beroepsbetogers. Ze hebben al jaren niet meer gedemonstreerd. Maar vandaag sprongen ze wél in de wagen om in Hammelburg, een stadje in het noorden van Beieren op 10 kilometer van hun woonst, tegen extreemrechts op straat te komen. Ze dragen trots een zelfgemaakt kartonnen bord mee. 

‘Sei ein Mensch’, staat er in blauwe kapitalen op. Wees een mens.

“Toen we hoorden dat extreemrechts opnieuw deportaties aan het voorbereiden is, vonden we dat we actie moesten ondernemen”, legt Helmut uit.

“Dat hebben we al eens meegemaakt in Duitsland. En toen zei iedereen achteraf: wir haben es nicht gewusst. Zo mag het deze keer niet lopen.”

Zijn vrouw valt hem bij: “Wij hebben kleinkinderen, wij willen niet dat zij moeten meemaken wat onze ouders hebben meegemaakt.”

Er staan op deze donderdagavond ongeveer vijfhonderd mensen op de Marktplatz, voor een korte wandeling door het centrum en enkele speeches.

Er zijn hier niet alleen gepensioneerden, en geschiedenis, ook veel gezinnen en jonge mensen trotseren de regen om op te staan tegen Alternative für Deutschland (AfD), een extreemrechtse partij die volgens peilingen al maanden de op een na grootste van Duitsland is.

Organisator Reinhard Schaupp toont zich achteraf, bij een helles Bier, opgetogen. De zestiger leidt een lokale vereniging die de Europese gedachte promoot.

Heel wat mensen spraken hem de afgelopen weken aan: jij moet ook iets in mekaar steken, Reinhard. Mensen van wie hij het helemaal niet verwachtte. Ze zagen al die optochten in Berlijn, München, Hamburg. Ze wilden óók wat doen.

© getty

Terwijl Vlaanderen zich al lijkt te hebben neergelegd bij een overwinning van Vlaams Belang, sloeg Duitsland de afgelopen weken de tegenovergestelde richting in.

In het voorlaatste weekend van januari kwamen in tal van grote Duitse steden bijna anderhalf miljoen mensen op straat tegen de AfD. Verschillende manifestaties moesten toen worden stopgezet, omdat het, door de volkstoeloop, te gevaarlijk dreigde te worden.

Eén week later gingen wéér honderdduizenden Duitsers betogen. Ondertussen is er al in honderden kleine stadjes gedemonstreerd. Ook komend weekend zijn er tientallen bijeenkomsten gepland.

“Het is,” zegt Reinhard Schaupp, “nu overgewaaid naar het platteland.”

Dat leidt tot scènes die je niet meteen verwacht op een provinciaal marktplein. De bijeenkomst in Hammelsburg lijkt wel een hoorcollege over democratie.

Een vrouw van de lokale cultuurvereniging zegt dat er geen “nieuwe Leitkultur” nodig is in Duitsland, zoals de AfD vraagt, want “we hebben onze grondwet”.

Ze beslist meteen om artikel 1 voor te lezen: “De waarde van mensen is onaantastbaar.” Ze krijgt een daverend applaus.

Andere sprekers citeren wat voormalige toppolitici, zoals Helmut Schmidt of Wolfgang Schäuble, ooit zeiden ter verdediging van de democratie. Dat die inspanningen vergt, dat het geen supermarkt is, dat iedereen zijn duit in het zakje hoort te doen.

Omdat er ook eens gelachen mag worden, houdt iemand een slogan in de lucht: ‘Die B in AfD steht für Bildung.’

Vrij vertaald: ‘De O in Vlaams Belang staat voor Onderwijs.’

Het geheime plan

Vrijdagmiddag, Berlijn.

Justus von Daniels staat met grote ogen te kijken naar de protestgolf in zijn land. Hij is 45 en de hoofdredacteur van Correctiv, een non-profitwebsite die alles op 10 januari in gang zette. 

Correctiv heeft een bescheiden redactielokaal in Friedrichs­hain, in een woonwijk op 200 meter van de Karl Marx Allee.

Von Daniels noemt ‘Het geheime plan tegen Duitsland’, het artikel waarmee zijn redactie de boel op stelten zette, “de grootste scoop” uit de tienjarige geschiedenis van zijn site. De tekst is ondertussen al meer dan twee miljoen keer gelezen.

Hij grijnst: “Dat is nogal veel voor ons.”

Correctiv beschreef hoe enkele kopstukken van de AfD in november samenzaten met Martin Sellner, een neonazistische denker uit Oostenrijk. Ze discussieerden over een ‘masterplan’ voor ‘remigratie’.

De bijeenkomst in Villa Adlon, een hotel in Potsdam, werd ook bijgewoond door twee christendemocraten en enkele ondernemers en juristen. De discussies bleken zeer ver te gaan.

Niet alleen asielzoekers of buitenlanders met verblijfsrecht zouden het land uit moeten zodra de AfD aan de knoppen zit. Ook van Duitsers met buitenlandse roots die zich onvoldoende assimileren wilden de aanwezigen af.

Het idee passeerde zelfs om in Afrika een ‘modelstaat’ voor twee miljoen migranten te creëren.

© imagebroker

Von Daniels vertelt hoe zijn team in de herfst van vorig jaar een uitnodiging voor de bijeenkomst te pakken kreeg. 

Correctiv boekte, onder een schuilnaam, meteen de laatste vrije kamer in het hotel. Hij verpinkt niet bij de vraag of hij die nacht zélf in Villa Adlon sliep: “Er was een reporter.”

Er bevonden zich ook verscheidene fotografen rond het hotel. Voor eentje huurde Correctiv een saunaboot op het Lehnitz-meer, vlak naast de villa. Van daaruit konden er beelden geschoten worden.

Niet iedereen stelde die journalistieke overgave op prijs. De afgelopen weken regende het haatberichten. Ook de AfD zelf liet zich daarbij niet onbetuigd. De partij publiceerde een foto van een reporter op X, met de boodschap dat Correctiv-medewerkers “op hun plaats gezet moeten worden”.

Von Daniels laat zich niet van de wijs brengen door dat soort bedreigingen: “Dat vonden we, welja, verbazend.”

Je zou kunnen zeggen dat het Correctiv-onderzoek niet waanzinnig veel nieuwe informatie bevatte.

De AfD spreekt ook in het openbaar ongegeneerd over ‘remigratie’, een woord dat volgens velen een eufemisme is voor ‘deportatie’.

Het is een partij die de laatste jaren alleen maar radicaler werd. De Duitse veiligheidsdiensten noemen een aantal AfD-afdelingen “gegarandeerd extreemrechts”.

Aan een Operatie Salonfähigkeit verliest de partij, in tegenstelling tot het Vlaams Belang bij ons of Marine Le Pen in Frankrijk, geen tijd.

In een boek uit 2018 schreef Björn Höcke, een van de kopstukken van de partij die in zijn speeches weleens Hitler parafraseert, dat een “goedgemutste wreedheid” nodig zal zijn om “cultuurvreemde mensen” uit Duitsland te verwijderen.

“Dat neonazi’s over neonazistische ideeën praten, is natuurlijk niet nieuw”, zegt Von Daniels.

“Maar nu bleken die mensen ook te hebben samengezeten met de persoonlijke medewerker van de voorzitster van de AfD.

“Zo werd het plots heel concreet: hoe kunnen we al onze plannen in de praktijk omzetten?

“Je zag het extreemrechtse netwerk ook in beeld verschijnen, met financiers die mee aanschoven. Dát maakt ons onderzoek volgens mij zo explosief. Veel mensen kregen simpelweg angst toen ze het allemaal lazen.”

© epa-efe

Ze stoven haast ogenblikkelijk de straat op. In Potsdam trokken de mensen meteen naar Villa Adlon. Die ligt, overigens, op 7 kilometer van de plek waar de nazi’s in januari 1942 de uitroeiing van Europese Joden in concrete plannen goten.

Ook op veel andere plaatsen, zoals Darmstadt, Mainz of Berlijn, kwam het één dag na de scoop van Correctiv al tot geïmproviseerde optochten.

Volgens Von Daniels zaten veel mensen al enige tijd met “een onweerstaanbare behoefte” om in actie te schieten.

“Alleen wisten ze niet goed wát ze precies konden doen”, zegt de hoofdredacteur.

“En toen was daar dus plots dat ‘masterplan’.”

Oma’s tegen rechts

Het zette een kettingreactie in gang. In een café in Friedrichshain, op een boogscheut van de Correctiv-redactie, lees ik het verhaal van Caroline Fritsch.

Ze was op de allereerste demonstratie in de hoofdstad en dacht: misschien moet ik zelf maar eens iets in mekaar boksen in het dorp waar ik opgroeide, daar krijgt de AfD ook wel tractie.

Frisch, een twintiger, was nooit eerder politiek actief geweest, vertelde ze aan Die Zeit. Maar nadat ze op sociale media enigszins impulsief een oproep had gelanceerd, liep de markt van het kleine Luckenwalde, in het hartje van het Oost-Duitse Brandenburg, enkele dagen later helemaal vol.

In Steinhöfel, ook in Brandenburg, was Rahel Rietzl dan weer een van de trekkers. Ze is een protestantse dominee.

Rietzl vertelt aan de telefoon dat ze eerder ook al weleens iets organiseerden tegen de AfD, maar dat er deze keer plots veel meer volk opdaagde. Ze vindt het helemaal niet gek dat de kerk zich zo engageert.

© imagebroker

Ze verwijst naar de geschiedenis.

“Toen de DDR nog bestond, vóór 1989, hebben we mee gestreden tegen autoritarisme”, zegt Rietzl.

“We zijn ons ook bewust van onze weinig fraaie rol tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het is dus logisch dat we iets doen. Dit gaat over de grondvesten van onze maatschappij.”

Het valt op hoe uiteenlopend de trekkers van al die ‘Demos gegen rechts’ zijn.

Soms gaat het om klimaatactivisten, vakbondsleden of antifascistische jongeren. In andere gevallen wordt de kar getrokken door een lokale burgerbeweging, de evangelische kerk, een aantal ‘Oma’s tegen rechts’ of een voluntaristische enkeling, zoals Caroline Fritsch.

Steevast dagen er veel meer mensen op dan verwacht, ook in al die kleine dorpjes. Dat maakt het moeilijk om de beweging af te doen als een tijdverdrijf van linkse activisten.

Familiezorgen

Zaterdagmiddag, Gotha.

In dit stadje, op ruim 300 kilometer rijden van Berlijn, is de behoefte aan actie haast tastbaar. Dit is het centrum van Thüringen, een van de absolute bastions van de AfD.

Het is de thuisbasis van Björn Höcke, hij ligt ruim aan kop in de peilingen. Extreemrechts is hier, in tegenstelling tot in Hammelburg, geen ver-van-mijn-bedshow.

“Natuurlijk merk ik dat in mijn omgeving”, vertelt Celina, een twintiger uit de stad.

“Ook bij mijn eigen ouders. Precies daarom ben ik hier. Om het verschil te maken. Ik wil laten zien dat je niet per se achter je familie aan moet hollen. Maar ik geef toe: dat vraagt moed.”

Ook Dani zegt dat hij stevig getwijfeld heeft. Hij is een vluchteling uit Pakistan. Hij liep school in Gotha en ging vervolgens in Jena studeren. Hij liet zich door de lokale dominee overtuigen om vandaag de microfoon te nemen.

“Het gebeurt niet alle dagen dat mensen zoals ik op een podium mogen kruipen”, vertelt hij.

“Ik dacht: moet ik dat wel doen? Breng ik mijn ouders zo niet in gevaar? Maar het is vijf voor twaalf. De AfD stuurt aan op de systematische uitdrijving van mensen zoals ik, al proberen ze dat te verdoezelen met termen als ‘remigratie’. Dat moeten we verhinderen. Ik maak me grote zorgen over Duitsland.”

© middle east images/abaca

Er wordt hier in Gotha, net als in Hammelsburg, over gewaakt om de betoging voor democratie niet te overladen met andere politieke eisen.

Aan verwijzingen naar de jaren 30 ontbreekt het niet. Maar er zijn nauwelijks tirades tegen de christendemocratische oppositie of de regering in Berlijn.

Er wordt niet afgerekend met de verstrenging van de migratiepolitiek die Olaf Scholz beoogt. En bij de start van de optocht wordt gevraagd om nationale vlaggen op te bergen. Anders zal de organisatie de politie vragen om tussenbeide te komen.

Ook het conflict in het Midden-Oosten mag niet tot verdeeldheid leiden.

Dat vindt Christoph Bautz een uitstekende zaak. Hij is een van de oprichters van Campact, een progressieve vereniging die zich specialiseert in de organisatie van politiek protest.

Het is een fascinerende club, de mannen en vrouwen van Campact zijn wél professionele betogers, ze zijn superperformant.

De afgelopen weken probeerden ze lokale organisaties die iets in mekaar wilden steken bij te springen.

Bautz vertelt dat hij, toen hij de eerste spontane optocht in de hoofdstad zag, meteen wist hoe laat het was.

“Er was niets voorbereid, maar er stonden wel 25.000 mensen. Toen voelde ik: dit is een momentum.”

Bautz dacht ook: nu kunnen wij helpen. Campact activeerde, via zijn mailinglijst van 3 miljoen mensen, de civiele samenleving. Het ging giften verzamelen. Het zette een website op waarop iedereen zijn ‘Demo’ kon aankondigen.

Het spannendste weekend, vertelt Bautz, was dat van 20 en 21 januari. Hij had op vrijdag gezien hoe Hamburg compleet was overstroomd met mensen. En hij wist dat er op zondag een manifestatie in München gepland was. Hij wist óók dat ze daar totaal niet op een toeloop waren voorbereid.

“Ze hadden zelfs geen geluidsinstallatie”, vertelt hij.

“Dat was niet zonder gevaar. Je wilt niet dat honderdduizenden mensen de stad in trekken en zelfs niet kunnen horen wat er gezegd wordt. Toen hebben we meteen 150.000 euro geïnvesteerd. In twintig uur tijd hebben we dat allemaal in orde kunnen brengen.”

Dat was nodig, want er daagden die zondag ongeveer 200.000 mensen op in München.

Bautz gelooft dat veel mensen zich, sinds het onderzoek van Correctiv, persoonlijk geraakt voelen.

Nu blijkt dat ook Duitse staatsburgers van buitenlandse origine gevaar lopen, kent iedereen wel iemand die moet opletten.

“Dáárdoor vertellen zoveel mensen jou nu dat het hun eerste demo is”, zegt Bautz.

“Het is belangrijk om dat publiek goed te blijven aanspreken. In Berlijn stond men onlangs op het podium te scanderen dat ‘iedereen recht heeft op asiel’.

“Als dat gebeurt, denken mensen: hier was ik niet voor gekomen. Dan voelen ze zich gebruikt. Dat is niet de juiste weg.”

Gestaalde antifascisten

Het is allesbehalve zeker dat die weg vermeden kan worden. In Markkleeberg, een voorstadje van Leipzig, zijn het de antifascistische jongeren die verzamelen hebben geblazen.

Ze blijken van het eerder gestaalde type. Een twintiger in joggingbroek zegt dat de sleutel ligt in de overwinning op “de kapitalistische ordening”. Hij haalt stevig uit naar “burgerlijke partijen ter linkerzijde”.

Een andere spreker hekelt de asociale politiek van Scholz. En nog een derde redenaar vraagt zich af waarom zoveel mensen “nu pas” buiten zijn gekomen. Enkele oudere aanwezigen beginnen, enigszins gegeneerd, naar de tippen van hun schoenen te kijken. Of ze wandelen gewoon weg.

Er is ook hier en daar publieke frictie. Zo bleven enkele CSU’ers afgelopen zondag weg toen 100.000 Duitsers een zee van lichtjes maakten in München.

Reden: de manifestatie was in handen van de klimaatactivisten van Fridays For Future. Omgekeerd is er wel al eens linkse ergernis gesignaleerd over populistische oprispingen bij de christendemocraten.

© imagebroker

Vooralsnog zetten dergelijke incidenten niet de hoofdtoon.

Wat helpt, is dat de protestgolf ook veel steun krijgt uit conservatieve hoek. De voorzitters van CDU en CSU schaarden zich achter de ‘Demos’.

Op de afscheidsplechtigheid van Franz Beckenbauer kantte ex-Bayern München-voorzitter Uli Hoeness zich emotioneel tegen de AfD.

En Thomas Haldenwang, de topman van de instelling die de grondwet moet bewaken, riep de “zwijgende meerderheid” op tv op uit haar “comfortabele privéleven te breken”.

“Men heeft niet genoeg door hoe ernstig de democratie ondertussen bedreigd wordt”, zei Haldenwang.

Dat duwt de AfD, voorlopig dan toch, in het defensief. De partij zakt voor het eerst sinds lang in de peilingen. Er duiken interne discussies op.

Toen de voorzitster van de partij haar persoonlijke medewerker ontsloeg, wegens zijn bezoek aan Villa Adlon, liet de afdeling in Brandenburg weten dat ze de remigratieplannen volledig steunt.

Ook interessant: Marine Le Pen, de frontvrouw van het Franse Rassemblement National, zette de AfD publiek in de wind. Ze dreigde er zelfs mee om de Europese samenwerking met de Duitsers op te blazen.

Die reactie verschilde overigens nogal grondig van die van Vlaams Belang-voorzitter Tom Van Grieken.

Die vond, kijkend naar de samenkomst in Potsdam, dat er niets onbetamelijks gebeurd was: “Much ado about nothing.”

Grote uitbarsting

In Vlaanderen zijn we, als we naar het Duitse protest kijken, geneigd om te denken: dat hebben we hier al eens meegemaakt.

En ook: dat heeft het Vlaams Belang nooit tegengehouden, het haalt niets uit.

Die kans is reëel, en tegelijk gaat de vergelijking niet op. Er werd ook hier ooit betoogd tegen extreemrechts, zeker.

Na de eerste Zwarte Zondag, op 24 november 1991, trokken 100.000 mensen de straat op in Brussel.

Er waren ook de 0110-concerten, aan de vooravond van de gemeenteraadsverkiezingen in 2006. Maar met een massale protestgolf, zoals nu in Duitsland, hadden we nooit te maken.

Bovendien heeft het er alle schijn van dat een meer ontspannen omgang met Vlaams Belang, waarbij kopstukken bijvoorbeeld veel vaker hun mening kwijt kunnen op de openbare omroep, niet meteen tot andere electorale resultaten leidt.

© ap

Christoph Bautz van Campact gelooft dat het Duitse protest wel degelijk een verschil kan maken, “als we het tenminste goed aanpakken”.

In focusgroepen merkt zijn organisatie dat vooral kiezers die pas onlangs naar de AfD overstaken nu aan het twijfelen slaan.

Bautz probeert een langetermijnstrategie te ontwikkelen. Om protestvermoeidheid tegen te gaan probeert hij vanaf maart een pauze in te lassen.

Vervolgens kan er dan weer opgebouwd worden naar een grote uitbarsting op 8 juni, één dag voor de Europese verkiezingen. Dan worden er, vertelt de Campact-topman, massabijeenkomsten gepland in zeven grote Duitse steden.

Maar misschien moet het belang van de acties niet worden afgemeten aan de uitslag van de AfD.

Heel veel demonstranten en organisatoren zeggen dat het vooral fijn is om te merken dat ze niet alleen zijn.

Ze geloven dat democratische partijen die eventueel met de AfD willen samenwerken, geconfronteerd met al die betogers nog weleens diep zullen nadenken.

Ze zijn blij dat er een deuk wordt geslagen in het extreemrechtse frame als zou de AfD de zwijgende meerderheid vertegenwoordigen. En dat er een ‘Brandmauer’ rond gevaarlijke ideeën wordt opgetrokken. De wind waait eindelijk nog eens een andere kant op.

“Dat geeft mensen de kracht om weer voor hun eigen mening uit te komen”, hoopt Rahel Rietzl, de dominee uit Steinhöfel.

“Ze voelen nu: ik sta niet alleen als ik iemand tegenspreek. Er staan 1,5 miljoen mensen achter mij.”


Zondag 21 januari. 350.000 mensen protesteren tegen de AfD in Berlijn. 
© Ebrahim Noroozi/ap

Lees ook

Walter Zinzen – Wat hier naar mijn smaak te weinig belicht wordt, is de slogan ‘Nie wieder!’
Essay – Ilja Leonard Pfeijffer – Deze aantastingen van de persvrijheid dienen niet verkeerd te worden begrepen – Almacht is de inzet

Bron: De Standaard

Welkom op Facebook

Naar de website


Scroll naar boven