“We moeten in Europa zo snel mogelijk af van big tech”, zegt de Nederlandse hoogleraar Reijer Passchier. Hij ziet die bedrijven als een bedreiging voor de rechtsstaat. “Ze lopen een race waarin de belangen van enkele megarijke eigenaren centraal staan, niet de mens.”
Dominique Deckmyn – De Standaard
30 januari 2026
Leestijd: 13 min
Zieners
Hoe kunnen we de radicale veranderingen begrijpen die onze wereld ondergaat?
In de reeks ‘zieners’ zoeken we houvast en inspiratie bij vooruitziende denkers.
In deze aflevering: Reijer Passchier.
Hij studeerde rechten aan de Universiteit van Leiden, waar hij nu docent staats- en bestuursrecht is.
Aan de Open Universiteit is hij hoogleraar digitalisering en de democratische rechtsstaat.
Hij schreef twee boeken over hoe technologie – en de bedrijven die ze ontwikkelen – de rechtsstaat ondermijnen.
Zijn recentste boek heet
De vloek van big tech
“Ze lopen een race waarin de belangen van enkele megarijke eigenaren centraal staan, niet de mens.”
Reijer Passchier
In de Nederlandse Tweede Kamer en het Belgisch federaal parlement pleitte hij voor de noodzaak om ons los te wrikken uit de greep van de grote technologiebedrijven.
Hij schreef er ook een boek over, onder de veelzeggende titel De vloek van big tech.
Zo ontpopt hij zich in ons taalgebied tot misschien wel de belangrijkste activist voor het idee van digitale soevereiniteit, waarbij Europa een eigen technologisch alternatief bouwt.
“Ik ben in de eerste plaats een onderzoeker”, zegt hij tijdens een gesprek op de Universiteit van Leiden, waar hij staats- en bestuursrecht doceert.
“Ik wil begrijpen hoe de wereld in elkaar zit. Maar ik maak me ook wel zorgen over de wereld, in het bijzonder over het lot van democratische en rechtsstatelijke waarden.
“Ik zie het echt fout gaan en ik ben ook steeds pessimistischer over de toekomst. En dat noopt mij tot steeds meer activisme.”
In de geschiedenis van de mensheid zijn er nooit zulke machtige bedrijven geweest als Google of Microsoft, zegt hij.
Zo machtig dat ze eigenlijk boven de wet staan. Onder Donald Trump zien we zelfs “een soort samensmelting van de Amerikaanse regering en het Amerikaanse bedrijfsleven”.
“Qua regulering heeft big tech in Amerika met deze president vrijwel niets te vrezen.
“Er liepen rechtszaken, zoals tegen Google om dat bedrijf op te splitsen, maar die zijn in de loop van het afgelopen jaar gesneuveld.
“Trump blijkt ook een belangrijke bondgenoot van die bedrijven te zijn in de strijd tegen Europese regulering.
“Als president dreigt hij met extra tarieven op staal als Europa zijn techregulering aanscherpt. En zijn vicepresident dreigt met een vertrek uit de NAVO als de Europese Commissie de Digital Services Act gaat handhaven.”
Europa heeft zich daarnaar geschikt, vindt u?
“Binnen de Europese Unie is er een debat of we moeten meebuigen met de Amerikanen of dat we juist tegengas moeten geven.
“Mijn inschatting is dat het kamp dat wil meebewegen met Trump de overhand heeft.
“Je hebt mensen die heel pragmatisch zijn, die correct zien dat we in allerlei dossiers heel afhankelijk van de Amerikanen zijn.
“En er is ook een groep, in het Europees Parlement met name op de rechterflank, die het best oké vindt om mee te buigen met Trump.”
Europa heeft de voorbije jaren wel regels rond technologie ingevoerd, met onder meer de Digital Services Act, de Digital Markets Act en de AI Act. Op basis daarvan zijn intussen talloze onderzoeken opgestart en zelfs een paar straffen uitgesproken.
“Ja, maar echt grote boetes of andere maatregelen zijn er niet geweest. De zaken die lopen, staan ook echt onder druk.
“Enkele weken geleden was er een nieuw wetsvoorstel van de Europese Commissie: een omnibuswet die inhoudt dat de Algemene Verordening Gegevensbescherming en de AI Act flink worden afgezwakt.
“Als dat doorgaat – en die kans is best groot – dan gaan we dertig jaar terug in de tijd.”
Die vereenvoudiging van de Europese regels zal kleine Europese ondernemingen helpen, luidt de officiële uitleg.
“Dat klopt wel. Nu hebben kleinere bedrijven inderdaad vaak meer last van die regels dan grote bedrijven.
“Maar als je die regels afschaft, betekent dat nog niet dat die kleinere bedrijven een betere kans maken tegen big tech.
“Dan geldt helemaal het recht van de sterkste.”
Eén belangrijke factor die big tech en Trump verbindt, is dat de techsector de beursindexen momenteel overeind houden.
“Vrijwel de volledige Amerikaanse groei hangt nu van big tech af.
“Volgens veel experten is er een enorme AI-bubbel ontstaan. Die zal een keer barsten.
“Maar ik neem aan dat Trump niet graag heeft dat dat gebeurt tijdens zijn presidentschap en dat hij dat moment liever drie jaar uitstelt. Het lijkt een soort piramidespel.”
In Europa leeft de vrees dat we hopeloos achteropraken.
“In Europa gaan heel veel mensen mee in het narratief van een race.
“Als er al een wedstrijd is, moet je je afvragen of het de moeite waard is om eraan mee te doen.
“Dit is een race waarin vooral de belangen van enkele megarijke eigenaren centraal staan en niet de mens, niet de democratische en rechtsstatelijke waarden.
“Wil je niet liever racen om technologie die bijvoorbeeld wél bijdraagt aan sociale cohesie, die wél bijdraagt aan het goed functioneren van de democratie, die wél klimaatvriendelijk is, die kortom, wél iets doet om de problemen van deze tijd op te lossen en niet te verergeren?
“Veel deskundigen pleiten daarom voor wat ze human-centered technology noemen.”
Hoe ziet zo’n mensgerichte technologie eruit?
“Dat is bijvoorbeeld technologie die de beeld- en tekstrechten van fotografen, journalisten en schrijvers respecteert.
“Technologie die gebruikers niet manipuleert met allerlei desinformatie en hun aandacht zo lang mogelijk probeert vast te houden en honderdduizenden advertenties laat zien.”
“Dat is vaak ook technologie die ontwikkeld wordt en in handen is van bedrijven die ingebed zijn in de samenleving.
“Europa kent een mooie traditie van bedrijven waarvan de aandelen in handen zijn van stichtingen die de maatschappelijke doelstellingen van de onderneming bewaken.
“Je moet die bedrijven onderdeel maken van de Europese samenleving, want dan zorg je dat ze de samenleving veel beter dienen.”
Organisaties in Europa, ook overheden, zijn ondertussen erg afhankelijk van de Amerikaanse cloud. U wilt hen op Europese platforms zien?
“Steeds meer overheden en belangrijke organisaties zijn de afgelopen tien jaar naar de cloud gemigreerd.
“Nederland is daarin heel ver gegaan. Zeker 60 procent van de informatievoorziening van de Rijksoverheid zit in de Amerikaanse cloud, en zelfs 100 procent van de gemeenten.
“Ook heel veel bedrijven zijn naar de cloud van Microsoft, Amazon of Google gemigreerd.
“En nu is men dus ook de AI van met name Microsoft aan het omarmen. Zo maak je jezelf alweer extra afhankelijk.”
“Dit gaat niet alleen ten koste van onze digitale soevereiniteit. Al vind ik die term een beetje misleidend, want het digitale is inmiddels zo verweven met ons dagelijks leven.
“Het gaat om soevereiniteit, om zelfbeschikking, om de mogelijkheid om je eigen regels te stellen en je samenleving in te richten zoals je zelf wil.
“De cloud vormt een enorm risico op het vlak van privacy, want de Amerikaanse regering kan er toegang toe eisen via diverse wetten.
“En je wordt kwetsbaar voor manipulatie en chantage, want men kan gewoon dreigen om die diensten uit te schakelen.
“Een aantal medewerkers van het Internationaal Strafhof zagen hun e-mail al afgesloten worden door Microsoft, op bevel van de Amerikaanse regering.”
“Soevereiniteit is de basis van de democratische rechtsstaat.
“Je kunt nog zoveel wetten maken in Den Haag of in Brussel of waar dan ook, maar als je die niet effectief kunt handhaven, dan is dat niet meer dan inkt op papier.
“Dan dicteren Silicon Valley, Seattle en Washington wat we hier in Europa wel en niet doen.
“Of we Oekraïne nog kunnen steunen, of we nog rechten in het digitale domein willen garanderen, of we illegale desinformatie aanpakken, of we nog van privacy genieten, enzovoort.
“En welke informatie krijgen mensen überhaupt nog te zien? Kunnen onze verkiezingen nog integer verlopen?
“Het zal dus zeker niet makkelijk zijn, maar als het echt moet, is het niet onmogelijk om je informatie weer uit die cloud te halen.”
U bedoelt dat we organisaties daartoe moeten verplichten?
“Ja, belangrijke organisaties, zeker diegene die actief zijn rond je vitale infrastructuur, moet je verplichten om de continuïteit van hun digitale systemen te waarborgen.
“Zij moeten kunnen aantonen dat, als Microsoft of Amazon of Google uitvalt om wat voor reden dan ook, ze bijvoorbeeld aan medicijn distributie kunnen blijven doen.
“Dat ziekenhuizen nog bij hun patiënten gegevens kunnen om mensen te kunnen blijven verzorgen.”
Dus niet zozeer de Amerikaanse cloud-diensten verbieden, maar organisaties verplichten om te bewijzen dat ze er vanaf kunnen?
“Verbieden is nog een stap verder, maar zou eigenlijk ook moeten, want de Amerikaanse overheid kan bij die gegevens, terwijl die geen betrouwbare partner is.
“Ze is geen overheid meer die je met democratische en rechtsstatelijke waarden kunt vertrouwen.
“Dus ja, het liefst verbied je vitale organisaties om van die cloud gebruik te maken.
“Dan is de vraag of er Europese alternatieven zijn.
“Die zijn er, en meer dan mensen denken. Al moet je misschien iets meer moeite doen en misschien zijn hun diensten op korte termijn iets duurder. Als alternatief voor Microsoft wordt bijvoorbeeld vaak Nextcloud genoemd.”
Meer betalen voor minder dienstverlening, erg aantrekkelijk klinkt dat niet.
“Nou, we betalen intussen heel veel aan Microsoft.
“Volgens schattingen maakt Europa tot 240 miljard euro per jaar over aan Amerikaanse bedrijven, alleen voor hun clouddiensten. Daar kun je al best wel wat voor doen.
“Misschien hoeft omschakelen uiteindelijk niet eens duurder uit te vallen. Je behoudt de welvaart dan in Europa en je kunt er belasting op heffen. Microsoft kun je hier nauwelijks belasten.”
Zonder verplichting zou dat moeilijk te realiseren zijn. Is daar draagvlak voor in Europa?
“Tot voor kort niet. Maar bij elke nieuwe actie van Trump, zoals nu weer met Groenland, wordt die steun groter.”
In november zijn er verkiezingen in de VS die de Democraten weer controle over het Congres kunnen geven. Komt het dan niet vanzelf in orde?
“Trump hoeft zich maar heel weinig van het Congres aan te trekken, als er al een grote verschuiving zal plaatsvinden.
“En die verwevenheid van big tech en de Amerikaanse regering is niet iets van Trump alleen.
“Eerder heeft Obama Google enorm gesteund. Op een gegeven moment was er zelfs sprake van een draaideur tussen de Obama–administratie en de Google-directie.
“En mochten we straks weer een wat mildere president krijgen, wie garandeert dat we vier jaar later niet iemand krijgen die nog fanatieker is dan Trump?
“De Amerikaanse politiek wordt in haar functioneren geplaagd door structurele problemen.
“En Trump kreeg ook zoveel steun in de Amerikaanse samenleving: bijna tachtig miljoen mensen stemden op hem. Dat gegeven is na november niet verdwenen.”
Technologie reguleren lijkt dit jaar wel te lukken op één domein: leeftijdsgrenzen voor sociale media. Australië zette die stap, ook Groot-Brittannië en Frankrijk willen die kant uit.
“Ik juich dat soort regelgeving van harte toe, ik verwacht er alleen niet veel effect van.
“Je legt big tech hooguit een beetje aan banden. Hiermee win je je soevereiniteit niet terug. Hiermee creëer je nog geen kansen voor alternatieven.
“En zoals zo veel maatregelen zal dit ook heel moeilijk te handhaven zijn.
“Volgens mij zie je dat al in Australië, waar ouders hun kinderen toegang geven tot sociale media, omdat ze bang zijn dat die anders worden buitengesloten.
“Ik denk dat er uiteindelijk maar één remedie is: bedrijven die door en door onbetrouwbaar blijken te zijn en zelfs de geestelijke gezondheid van kinderen en de privacy van mensen aan hun laars lappen, moet je gewoon van de Europese markt weren.
“Die moet je met pek en veren uit Europa gooien. Zo krijg je de kans om je regels wel te handhaven en kunnen Europese alternatieven ontstaan die wél kindvriendelijk zijn.”
Iets anders waar mensen zich zorgen over maken: artificiële intelligentie bedreigt veel jobs, ook in Europa.
“Een belangrijke doelstelling van AI is inderdaad om te automatiseren, dus vaardigheden van mensen over te nemen.
“Dat kan aantrekkelijk zijn, zeker als het gaat om vervelend, repetitief werk.
“Alleen, als dat op grote schaal zou gebeuren, is de vraag hoe die mensen een inkomen zullen verdienen.
“Als jij zelf geen grootaandeelhouder van een technologiebedrijf bent, of als jouw staat je geen basisinkomen of een andere uitkering bezorgt, dan verschuift jouw welvaart naar enkele techbedrijven en een paar grote aandeelhouders daarvan.”
We hebben wetgeving rond AI in Europa, maar die zegt daar niets over.
“Nee, die gaat alleen maar over het reguleren van specifieke risico’s die aan AI vasthangen, zoals rond privacy of discriminatie.
“Maar ze gaat niet over de grotere sociale risico’s die AI met zich brengt.
“Voor die problemen zijn nochtans wel remedies te verzinnen.
“Je zou bijvoorbeeld kunnen zeggen: als je AI implementeert die vaardigheden en zelfs banen overbodig maakt, moet je iedereen aandeelhouder van die AI maken. Zo krijgt iedereen een dividend uit de machine.”
Het volk als eigenaar van de productiemiddelen, dat klinkt wat communistisch.
“Nee hoor, het is juist erg kapitalistisch.
“Ik pleit ervoor dat iedereen kapitalist wordt: iedereen aandeelhouder van machines, iedereen een dividend. In elk geval krijg je dan een rechtstreeks inkomen uit de opbrengst van die machines.”
Ziet u een realistisch pad om bij zo’n situatie uit te komen?
“Het vereist een beleid dat financiële instrumenten ter beschikking stelt aan mensen om aandeelhouder te worden in de AI-bedrijven.
“Aan die bedrijven zeggen we dan: je mag in Europa zaken doen en AI verkopen, maar je moet een programma hebben om je klanten of werknemers ook aandeelhouder van het bedrijf te maken.
“Sommige landen, zoals Noorwegen of landen in het Midden-Oosten, hebben al sovereign wealth funds.
“Zo’n fonds moet verzekeren dat de opbrengsten van grondstoffen, machines of van kapitaal, ten goede komen aan de samenleving als geheel.”
De Vlaamse overheid kondigde vorig jaar fier aan dat haar diensten op grote schaal Copilot zullen gebruiken.
“Dat is echt naïef techno-optimisme.
“Ik zie het ook in Nederland, waar de gemeentes op grote schaal Copilot aan het invoeren zijn, maar vaak leidt het tot verlies van productiviteit en zelfs nog meer afhankelijkheid.
“In plaats van met dienstverlening bezig te zijn, heb je dan mensen die aan de slag gaan om de halfbakken producten van Microsoft te corrigeren en te controleren.
“En dan is het nog de vraag of hun vaardigheden op peil blijven. Want als je AI een voorzetje laat geven, geef je een groot deel van je denkproces en je vermogen om überhaupt te begrijpen waar je mee bezig bent, uit handen.”
Lees ook
Lees ook
Lees andere gesprekken in deze reeks
Bron: De Standaard