Vincent Van Gogh – Hij leek zo levenslustig, toen schoot hij zich door de borst


Vincent van Gogh (1853-1890) sleet de laatste zeventig dagen van zijn leven in het Franse dorpje Auvers-sur-Oise. Een tentoonstelling in het Amsterdamse Van Gogh Museum focust op die laatste, bijzonder vruchtbare maanden van de schilder. Maar ook het Franse plaatsje zelf koestert de herinnering aan die tijd.

Sarah Van Binsbergen – De Morgen


Tentoonstelling Van Gogh in Auvers belicht de laatste zeventig dagen van Vincent van Gogh

Een steile stenen trap leidt vanaf een rustig straatje naar de tuin van een groot, zandkleurig huis met witte luiken.

“De eerste keer dat Vincent van Gogh deze trap beklom, schijnt hij zich halverwege te hebben omgedraaid”, zegt Van Gogh-expert Wouter van Veen.

Met een diepe, verrukte zucht – ‘aaahhh’ – zou de kunstenaar het landschap in zich hebben opgenomen. Het uitzicht is nu, zo’n 130 jaar later, ongetwijfeld meer volgebouwd. Toch is het niet onaangenaam: boerenhuisjes afgewisseld met villa’s, zacht glooiende heuvels.

We zijn bij het huis van de arts Paul-Ferdinand Gachet in Auvers-sur-Oise, een charmant lintdorp zo’n 30 kilometer ten noorden van Parijs. Auvers, de plek waar Nederlands beroemdste 19de-eeuwse schilder de laatste maanden van zijn leven doorbracht.

Wouter van Veen leidt ons, samen met conservatoren van het Van Goghmuseum, rond langs plekken die de herinnering aan ‘Vincent’ hier levend houden. Die zijn er genoeg.

Allereerst: het gemeentelijke kerkhof (“het op een na best bezochte in Frankrijk”), waar Van Gogh begraven ligt naast zijn broer Theo. Het met klimop bedekte graf ligt pal naast de gouden velden die hij onder andere in zijn beroemde Korenveld met kraaien vereeuwigde.

‘ONDERBELICHTE’ PERIODE

De rondleiding vindt plaats in het kader van de tentoonstelling Van Gogh in Auvers in het Van Goghmuseum. De expo belicht de volgens het museum “onderbelichte” periode in het oeuvre van Van Gogh, wat een beetje gek klinkt voor een kunstenaar naar wie zo veel onderzoek is gedaan.

In ieder geval brengt de tentoonstelling bruiklenen van over de hele wereld samen, waaronder acht schilderijen uit het Parijse Musée d’Orsay, die normaal gesproken niet worden uitgeleend.

Vlak bij het kerkhof ligt de Onze-Lieve-Vrouwenkerk die Van Gogh vastlegde in een sfeervol schilderij met kobaltblauwe lucht.

Andere ankerpunten zijn de herberg waar hij voor 3,5 Franse frank per nacht een kamer huurde en de boomwortels, gelegen op het terrein van een innemend gepensioneerd echtpaar, die Van Gogh vermoedelijk vastlegde op zijn laatste schilderij.

Borden met reproducties van schilderijen sieren zowat elke straathoek. Het is duidelijk: Vincent was hier.

Vincent van Gogh, ‘De kerk van Auvers-sur-Oise’, 1890.
 Beeld Musée d’Orsay, Parijs
Vincent van Gogh, ‘De kerk van Auvers-sur-Oise’, 1890. Beeld Musée d’Orsay, Parijs

Van Gogh kwam op 20 mei 1890 in Auvers aan en stierf er op 29 juli 1890, nadat hij zichzelf met een revolver in de borst had geschoten.

Vanwege dat zelfgekozen einde zou je denken dat hij in Auvers het dieptepunt van zijn depressie bereikte. Met de enorme productie die hij in deze laatste maanden aan de dag legde is dat haast niet voor te stellen: in zeventig dagen schilderde hij zo’n zeventig doeken.

Die barsten overwegend van kleur en levenslust, alsof hij inderdaad verrukt was over alles wat dit plaatsje te bieden had.

Ruim vijftig van die schilderijen zijn te zien in het Van Goghmuseum.

Het zandkleurige huis van Gachet, een Parijse arts die deels in Auvers woonde, speelde in Van Goghs laatste maanden een belangrijke rol.

Gachet vormde de aanleiding voor Van Gogh om naar Auvers te komen. Na ontslag uit de psychiatrische inrichting in Saint-Rémy in de Provence zocht hij een rustige plek om zich weer op het schilderen te storten. Het liefst niet te ver van Parijs, want daar woonde zijn broer en steun en toeverlaat Theo.

Theo vond dokter Gachet, gespecialiseerd in melancholie, bereid een oogje in het zeil te houden terwijl Vincent verder herstelde.

Al snel raakten de twee bevriend en schilderde Van Gogh vele uren in de tuin. Hard werken, veel schilderen: dat was de beste manier om zijn ziekte op afstand te houden, drukte Gachet hem op het hart.

Wie was deze dokter en wat was zijn relatie met Van Gogh?

Vincent van Gogh, ‘Dokter Paul Gachet’, 1890.
 Beeld Musée d’Orsay, Parijs
Vincent van Gogh, ‘Dokter Paul Gachet’, 1890. Beeld Musée d’Orsay, Parijs

“Ik heb in dr. Gachet een ware vriend gevonden en zoiets als een nieuwe broer – zozeer lijken we uiterlijk op elkaar en qua karakter ook”, schreef Van Gogh na een paar weken in Auvers aan zijn zus Willemien.

Inderdaad hadden ze uiterlijk wel iets van elkaar weg – rossig haar, blauwe ogen.

Wat Gachets karakter betreft: aan Theo schreef Van Gogh dat de dokter hem “minstens zo ziek en verdwaasd als jij en ik” leek.

Tegen Willemien noemde hij hem “erg nerveus en heel merkwaardig”. Hij leek in de dokter een zielsverwant te zien, iemand met dezelfde melancholische inborst.

Merkwaardig schijnt de dokter inderdaad geweest te zijn. Kunstcriticus Georges Rivière noemde hem “een van de meest eigenaardige persoonlijkheden van de 19de-eeuw”.

Naast arts en homeopaat was Gachet ook amateurschilder, kunstverzamelaar, verzamelaar van botten en schedels en lid van de Société d’autopsie mutuelle (de Vereniging voor wederzijdse autopsie).

Hij had een grote schare kunstenaarsvrienden.

“Zijn kunstenaarsvrienden zagen hem naar verluidt als een goede dokter en een amateurschilder; zijn medische collega’s zagen hem als een goede schilder en een middelmatige dokter”, schrijft kunstjournalist Martin Bailey in het boek Van Gogh’s Finale (2021).

LEGENDARISCH PORTRET

Van Gogh was niet de enige schilder die veel tijd doorbracht bij Gachet. Wie het huis vandaag de dag bezoekt krijgt al snel de indruk dat het er een zoete inval was voor kunstenaars.

Zo wijst Van Gogh-expert Wouter van Veen op de zolder naar wat verfstreken op een draagbalk. “Het verhaal gaat dat dit verf van Cézanne is.” Je ziet voor je hoe de beroemde postimpressionist tijdens het schilderen zijn kwast afsmeert.

Een weinig opzienbarend stenen bankje in de tuin duidt de plek aan waar naast Van Gogh en Cézanne ook de impressionisten Camille Pissarro en Armand Guillaumin met de dokter hebben geluncht.

De tuin van Gachet is ook de plek waar Van Gogh een van zijn meest legendarische en duurste schilderijen maakte: een portret van de excentrieke dokter.

Van Gogh schilderde Gachet als een buitenman, met een gezicht “in de kleur van een oververhitte baksteen”.

Onder zijn witte pet piept rood haar tevoorschijn, zijn kleding is ultramarijnblauw. Het rood zindert in contrast met die koele blauwtinten. Het takje vingerhoedskruid verwijst naar zijn beroep – vingerhoedskruid werd in de homeopathie gebruikt voor de behandeling van hartziekten.

Vincent van Gogh, ‘Dokter Paul Gachet’, 1890.
 Beeld Musée d’Orsay, Parijs
Vincent van Gogh, ‘Dokter Paul Gachet’, 1890. Beeld Musée d’Orsay, Parijs

Zelf vergeleek Van Gogh het portret van Gachet met een zelfportret uit 1889, waarin hij tegen een wervelende blauwe achtergrond zit en waarin het blauw, net als bij de portretten van Gachet, contrasteert met zijn eigen vuurrode haar.

Gachet was “helemaal weg” van dat zelfportret. Later kreeg hij het in zijn bezit en hing het in zijn salon. De houding van beide zitters is anders, maar de intense droefheid die uit de twee paar bleekblauwe ogen spreekt is dezelfde.

Vincent van Gogh, ‘Zelfportret’, 1889. Van Gogh vergeleek het zelfportret zelf met zijn portret van dr. Gachet uit 1890.  Beeld Musée d’Orsay, Parijs
Vincent van Gogh, ‘Zelfportret’, 1889. Van Gogh vergeleek het zelfportret zelf met zijn portret van dr. Gachet uit 1890. Beeld Musée d’Orsay, Parijs

Gachet is ook het onderwerp van de eerste en enige ets die van Van Gogh ooit maakte. In die ets heeft de dokter dezelfde verdrietige ogen als op de schilderijen, diepe groeven in zijn gezicht en een pijp in zijn mondhoek.

Vincent van Gogh, ‘Portret van dokter Gachet’, Auvers-sur-Oise, juni 1890. Beeld Van Gogh Museum, Amsterdam
Vincent van Gogh, ‘Portret van dokter Gachet’, Auvers-sur-Oise, juni 1890. Beeld Van Gogh Museum, Amsterdam

In de tentoonstelling in het Van Goghmuseum is de pers waarmee Van Gogh en Gachet die eerste ets afdrukten te zien: een prachtig antiek exemplaar van donker hout.

“Bijzonder aan de ets is dat Van Gogh onmiddellijk experimenteerde met afdrukken in kleur”, zegt curator Sara Tas van het Van Goghmuseum.

Zij stelde parallel aan Van Gogh in Auvers een kleinere prentententoonstelling samen rondom de ets.

Het museum heeft negen afdrukken van de ets in de collectie. Ze variëren in kleur van grijstinten tot monochroom blauw of rood.

Etsen in kleur gebeurde eind jaren 1890 wel al, maar was zeker niet gangbaar, zegt Tas: “Normaal deden alleen heel goede etsers dat.” De durf en experimenteerdrift die zijn schilderijen kenmerken, zie je hier terug.

Paul Ferdinand Gachet, portret van van Gogh op zijn sterfbed.

 Beeld
Paul Ferdinand Gachet, portret van van Gogh op zijn sterfbed.

Gachet maakte op zijn beurt ook een portret van zijn vriend. En wel op diens doodsbed. Want ondanks de werklust, de vriendschap en de natuur die hij er vond, koos Van Gogh er in Auvers voor zijn leven te beëindigen.

Het verhaal is bekend: op zondagavond 27 juli trok hij, vermoedelijk met zijn schildersezel, de velden bij Auvers in. Op een gegeven moment schoot hij zichzelf daar in de borst met een pistool en raakte buiten bewustzijn. Toen hij bijkwam, strompelde hij terug naar zijn kamer in herberg Ravoux. Twee dagen later stierf hij daar, met Theo aan zijn bed.

De tekening van Gachet is een eerbetoon, zij het van het weinig flatteuze soort.

Hij beeldt Van Gogh af met diepe groeven in het geschoren gezicht, hangende mondhoeken en zijn linker, verminkte oor duidelijk in beeld.

De blauwe ogen, die zo leken op die van hemzelf, had hij voor hij aan de tekening begon eigenhandig gesloten.

Van Gogh in Auvers, nog t.e.m. 3 september in het Van Goghmuseum in Amsterdam.


Twee versies

Van Gogh schilderde twee versies van het portret van Gachet.

De eerste is een van zijn duurste schilderijen: in 1990 ging het bij Christie’s onder de hamer voor 83 miljoen dollar, toen de hoogste veilingprijs ooit voor een kunstwerk.

Het werd gekocht door de Japanse zakenman Ryoei Saito, die later beweerde dat hij het samen met zijn lichaam wilde laten cremeren.

Gelukkig is dat bij zijn dood in 1996 niet gebeurd. Het is inmiddels in handen van een anonieme verzamelaar, die het niet uitleent.

De tweede versie zit in de collectie van Musee d’Orsay en is nu te zien in Van Gogh in Auvers.


Vincent van Gogh, ‘Velden bij Auvers-sur-Oise’, 1890.
Beeld Belvedere Museum, Wenen

Enkele werken


Lees ook

Toneel – Apologie van een acteur – Een monoloog van Michel Thys naar het leven van Vincent Van Gogh

Bron: De Morgen

Naar Facebook

Naar de website


Scroll naar boven