Europa moet dringend beseffen voor welke uitdagingen het staat, waarschuwt de Brits-Oekraïense propagandakenner Peter Pomerantsev. ‘Er is niets zo efficiënt als het discours van je vijand tegen hem te gebruiken.’
Jeroen Zuallaert – Knack
19 juli 2026
Leestijd: 13 min
Peter Pomerantsev is een druk bezet man. Sinds het begin van de grootschalige invasie reist hij, zelf kind van Oekraïense ouders, tussen Londen, de Amerikaanse Oostkust en Kiev. En dus spreken we elkaar over een haperende verbinding, terwijl hij door het bosrijke Pools-Oekraïense grensgebied navigeert.
Pomerantsev geldt wereldwijd als een van de meest toonaangevende desinformatie-experts.
In Niets is waar en alles is mogelijk (2014) analyseerde hij al hoe Russische staatspropaganda werkt, gebaseerd op zijn eigen ervaringen in de Russische televisiewereld.
In Zo win je een propagandaoorlog (2024), zijn laatste boek, doet hij het verhaal van Sefton Delmer, de Britse journalist die tijdens de Tweede Wereldoorlog de hoofdpropagandist werd voor het Britse leger in zijn strijd tegen nazi-Duitsland.
Naast de studie van propaganda zette hij samen met oorlogscorrespondent Janine di Giovanni The Reckoning Project op, een platform om lokale journalisten en onderzoekers op te leiden om oorlogsmisdaden te documenteren.
Die bewijzen moeten het mogelijk maken om daders voor de rechter te brengen en om media-aandacht voor de Oekraïense zaak te genereren.
‘De mobilisering nadert de middenklasse. De Oekraïense aanvallen op de brandstofvoorraden raken iedereen. Niemand kan de oorlog nog negeren in Rusland.’
Desinformatie maakt echt deel uit van de Russische oorlogsstrategie, benadrukt Pomerantsev.
Zo doet Rusland aan wat Pomerantsev pre-emptive disinformation noemt: het verspreidt desinformatie vóórdat ze oorlogsmisdaden begaan.
‘Het is een soort informatie-alibi,’ vertelt Pomerantsev, die er met The Reckoning Project onlangs een rapport over publiceerde.
‘Eigenlijk bestaat de strategie erin om de tegenstander ervan te beschuldigen om een oorlogsmisdaad te plegen en die vervolgens zelf te plegen.’
Geeft u eens een voorbeeld.
Peter Pomerantsev: Het is een strategie die Rusland eerder al in Syrië toepaste. Toen beschuldigde het de Syrische oppositie ervan om chemische wapens te gebruiken. Uiteindelijk waren het de troepen van Bashar al-Assad die chemische wapens inzetten tegen de eigen bevolking.
In Oekraïne zag je het bijvoorbeeld in Marioepol. Toen beschuldigden de Russen het Oekraïense leger ervan dat ze een false flag operation zouden uitvoeren op het theater van Marioepol. Kort daarna waren het de Russen die het theater bombardeerden. (op dreef)
Vaak zijn het de Russische VN-vertegenwoordigers die zulke verhalen lanceren. Vervolgens wordt die informatie verspreid door Telegram-kanalen of andere sociale media die gelinkt zijn aan de inlichtingendiensten.
Waarom werkt het zo goed?
Pomerantsev: Hoe sneller je jouw leugen verspreidt, hoe groter de kans dat die blijft hangen.
Zodra er verschillende versies van een gebeurtenis de ronde doen, is de menselijke geest erop gericht om die ernstig te nemen.
Het doet denken aan hoe tabaksbedrijven vroeger verwarring zaaiden over de link tussen roken en tabak: door op te sommen wat allemaal de mogelijkheden van longkanker konden zijn.
Wat hoopt Rusland met die strategie te bereiken?
Pomerantsev: Het is een verhaal om het thuispubliek voor te schotelen, dat natuurlijk niet wil horen dat het Russisch leger de mensenrechten schendt.
Ook internationale instellingen spelen een rol: buitenlandminister Sergej Lavrov moet natuurlijk iets zeggen wanneer er vragen komen.
Vaak dient het ook om bondgenoten van Rusland een excuus aan te bieden om Rusland toch te blijven steunen. Dankzij die informatie-alibi’s kunnen ze beweren: we weten niet goed wat er in Marioepol is gebeurd.
Een ander opmerkelijk fenomeen zijn de zogenaamde vojenkory, de Russische oorlogscorrespondenten die op Telegram verslag doen van de oorlog in Oekraïne.
Pomerantsev: Het idee achter de vojenkory is typisch hoe het Kremlin opereert.
Het Kremlin wil een gecontroleerde vorm van pluralisme. Het wil dat verschillende delen van het systeem elkaar bekritiseren – maar enkel op gecontroleerde manier.
Het is duidelijk dat hun boodschappen gecureerd worden. Het is heel interessant om te zien wat ze publiceren en kort daarna weer wissen.
Bent u verbaasd over hoe kritisch die correspondenten zijn voor de beslissingen van het Kremlin?
Pomerantsev: Nee. Vladimir Poetin wil altijd een balans behouden tussen de verschillende clans en instellingen.
De ene groep wordt aangemoedigd om de andere aan te vallen, en doet dat ook.
De Wagnergroep van Jevgeni Prigozjin had bijvoorbeeld toelating om kritisch te zijn voor toenmalig defensieminister Sergej Sjojgoe en voor stafchef Valerij Gerasimov. Dat liep weliswaar een beetje uit de hand.
Hoe kijkt u naar de Russische beslissing om de toegang tot Telegram en andere populaire apps af te bouwen?
Pomerantsev: In Rusland heeft altijd het idee bestaan dat het internet stiekem gecontroleerd wordt door het Westen. Dat is uiteraard propaganda.
Maar op een bepaald moment heeft Poetins persoonlijke paranoia ertoe geleid dat het internet werd gezien als een kwetsbaarheid. Hij zag dat Ali Khamenei getraceerd en gedood kon worden, en hij besloot dat er iets moest gebeuren.
Ook winstbejag speelt hierin een rol. Zelfs als niet iedereen in het veiligheidsapparaat denkt dat Telegram een enorm veiligheidsrisico is, valt er veel geld te verdienen met Max, de app die de Russische overheid nu probeert te pushen.
Tegelijk schrikt het Kremlin er niet voor terug om het mobiel internet in Moskou en Sint-Petersburg zonder voorafgaande waarschuwing lam te leggen.
Pomerantsev: Het is een strategie die het regime vaak toepast: ze nemen een harde, drastische maatregel en draaien hem vervolgens weer terug.
Daardoor zijn mensen opgelucht dat de maatregel van de baan is, en merkt niemand dat de beweegruimte wel degelijk gekrompen is. De langetermijnstrategie is duidelijk: het Kremlin wil meer controle over het internet.
Bent u verbaasd over hoe chaotisch zulke ingrepen worden toegepast?
Pomerantsev: (droog) Onderschat nooit incompetentie als een verklaring. Het Russische systeem loopt niet over van het talent.
Hoe snapt u de houding van de Russische publieke opinie tegenover de oorlog?
Pomerantsev: Er was aanvankelijk een stilzwijgend sociaal contract: Russen hoefden zich niets van de oorlog aan te trekken. Ze hoefden niet te gaan vechten als ze daar geen zin in hadden.
Dat verandert nu. De mobilisering nadert de middenklasse. De Oekraïense aanvallen op de brandstofvoorraden raken iedereen. Niemand kan de oorlog nog negeren in Rusland.
Doen de Oekraïners eigenlijk ook aan informatieoorlog?
Pomerantsev: De Oekraïense informatie-operaties zijn vooral defensief. Oekraïne probeert vooral de interne cohesie te behouden door Russische desinformatie snel op te sporen en te corrigeren. Het is moeilijk om te meten hoe goed het werkt, vooral omdat de Russische campagnes nooit ophouden.
‘De Iraniërs gebruikten de narratieven die Trump zo vaak gebruikt: het idee dat er een deep state is die alles controleert en zich tegen de gewone Amerikaan richt.’
Is het mogelijk voor Oekraïne om aan offensieve informatieoorlogsvoering te doen?
Pomerantsev: Uiteraard.
Hoe moet die eruit zien?
Pomerantsev: Je zou bijvoorbeeld kwetsbaarheden kunnen zoeken in het Russische mobilisatiesysteem.
Je zou campagnes kunnen bedenken om Russische soldaten te ontraden om dienst te nemen.
Maar dat lukt alleen als het voorzichtig en precies gebeurt. De succesvolste Russische desinformatiecampagnes zijn die operaties waarin ze de feitjes lichtjes verdraaien.
Kijk naar hoe de Russen het ontvoeren van Oekraïense kinderen goedpraten. Zij zeggen: we ontvoeren deze kinderen niet, we brengen hen net in veiligheid!
Dat is heel verwarrend en moeilijk te bestrijden, omdat het niet geheel gelogen is. Volgens het oorlogsrecht heeft Rusland wel degelijk de plicht om dat te doen.
Alleen moeten ze die kinderen achteraf meteen teruggeven, wat meestal niet gebeurt. Pas als Oekraïense onderzoekers met veel bewijzen komen, worden Oekraïense kinderen teruggegeven.
U schreef in 2024 een boek over Sefton Delmer, de Duits-Britse schrijver die voor de Britten de propagandaoorlog tegen nazi-Duitsland voerde. Wat zou Delmer aan de Oekraïners aanraden?
Pomerantsev: Delmer zag in dat hij uit zijn liberale bubbel moest komen. Hij snapte dat hij Duitse soldaten en gewone burgers moest overtuigen, en dat lukt niet met lesjes over mensenrechten en democratie.
Je moet op zoek gaan naar dingen waar zij wél om geven, en die hen kunnen ontmoedigen om deel uit te maken van de oorlogsmachine.
Waarom gebeurt dat niet?
Pomerantsev: Toen Joe Biden nog president was, dachten zijn adviseurs dat Poetin wel zou kalmeren en de oorlog zou stoppen. Ze dachten dat informatiecampagnes gezien zouden worden als een poging om een regimewissel door te drukken.
Die redenering was te begrijpen, maar totaal fout.
Daardoor zitten we nu in de vreemde situatie dat we er geen probleem mee hebben dat Oekraïne raketaanvallen diep in Rusland uitvoert, maar het wél provocatief vinden om hen met informatieoperaties te ondermijnen.
Poetin beschuldigt het Westen er al jaren van dat het op regimewissels aanstuurt. Wat maakt het dan voor verschil als we het ook daadwerkelijk zouden doen?
Pomerantsev: De Russen aanvaarden dat het deel is van wat staten doen. Ze doen het voortdurend met ons. Waarom zouden wij geen informatiecampagnes tegen Rusland mogen lanceren?
Waarom doen we het dan niet?
Pomerantsev: Het is een mentale barrière. Het zou betekenen dat je je handen vuil moet maken. Je hebt er politieke wil en middelen voor nodig. Je moet aanvaarden dat het fout kan lopen, en dat dit soort dingen naar buiten zal komen.
We hébben dit overigens al eens gedaan, in de strijd tegen de Islamitische Staat. Westerse landen hielden toen samen met Arabische landen informatiecampagnes in door IS gecontroleerd gebied.
Er waren campagnes om de rekrutering door IS te bemoeilijken en om mensen aan te zetten om het door IS gecontroleerde gebied te verlaten.
Alleen hebben bepaalde overheden er een slechte ervaring mee opgedaan. Bepaalde deradicaliseringscampagnes werden gezien als propaganda die in strijd was met de vrijheid van religie.
Wat vond u van de manier waarop Iran de informatieoorlog voerde tegen Donald Trump?
Pomerantsev: Ik zeg het met tegenzin, maar Iran heeft de informatieoorlog gewonnen.
Hebt u die Iraanse video’s gezien waarin ze met Lego Donald Trump en Pete Hegseth opvoerden? Dat was gewoon briljant.
Hoe begrijpt u de Iraanse aanpak?
Pomerantsev: Die Lego-filmpjes waren gericht op Trumps achterban. Ze gaan niet over islamitische of politieke waarden. Ze doen niet verontwaardigd over de meisjesschool die Amerika in het begin van de oorlog per ongeluk bombardeerde. Ze deden niet zoals Hamas, die alleen maar het slachtofferschap en de onschuld van de eigen bevolking in de verf zet.
De Iraniërs snapten dat MAGA stemmers daar geen ruk om geven.
Wat probeerde Iran met die filmpjes te bewerkstelligen?
Pomerantsev: Ze hebben goed bestudeerd welke onderwerpen Trumps achterban verdelen. Ze maakten filmpjes over hoe Trump in het geheim gecontroleerd wordt door Israël, of over de Epsteinfiles.
Ze gebruikten de narratieven die Trump zo vaak gebruikt: het idee dat er een deep state is die alles controleert en zich tegen de gewone Amerikaan richt. Er is niets zo efficiënt als het discours van je vijand tegen hem te gebruiken.
En dat allemaal in Lego.
Pomerantsev: Ook dat is geniaal. Door Trump af te beelden als een stuk speelgoed, ridiculiseer je hem. Tegelijk zag de Iraanse Revolutionaire Garde er net schattig uit in Lego.
Iran paste overigens hetzelfde toe in de Golfstaten.
De Iraanse droneaanvallen op de olie-installaties in de Golf gingen vergezeld van desinformatiecampagnes die voor paniek en destabilisering zorgden.
En de Golfstaten trapten erin. Plotseling werden westerse influencers gearresteerd die valse beelden van Iraanse accounts deelden, zonder dat zelf te beseffen.
Voor Dubai, dat erg afhankelijk is van toerisme, was het een totale pr-ramp.
Kunnen we als Europeanen iets leren van hoe Iran Trump aanpakt?
Pomerantsev: Het zou dwaas zijn om de Iraanse aanpak te imiteren. Maar we moeten ons natuurlijk wel véél forser opstellen. Europa had van in het begin agressief moeten reageren op de Amerikaanse tarieven.
Onderhandelen met Trump is als een onderhandeling tussen gangsters: je gaat niet ongewapend aan tafel zitten.
Eens je Trumps respect hebt, dringt hij vaak niet erg aan.
Europa moet dringend beseffen voor welke uitdagingen het staat. Zowel Poetin als Trump is eropuit om de Europese Unie te ontmantelen.
Dat is echt hét doel van deze Amerikaanse regering. En ze gaan er de komende twee jaar alles aan doen om dat uit te voeren.
Dat is meteen ook de reden waarom Trump zo vaak Russische narratieven herhaalt: zijn wereldbeeld ligt erg dicht met hoe het Kremlin naar de wereld kijkt.
‘Zowel Poetin als Trump is eropuit om de Europese Unie te ontmantelen. Dat is echt hét doel van deze Amerikaanse regering.’
De invloedrijke MAGA-influencer Laura Loomer gaf onlangs toe dat ze Russische propaganda heeft verspreid. Was u daardoor verbaasd?
Pomerantsev: Ik vermoed dat het te maken heeft met de burgeroorlog die ondertussen in Trumps MAGA-beweging is uitgebroken.
Figuren als voormalig Fox-gezicht Tucker Carlson en influencer Candace Owens zijn tegenwoordig anti-Israël, pro-Russisch en, grappig genoeg, anti-Trump.
Loomer zit nog steeds in het pro-Trumpkamp, en zoekt dus manieren om de andere kant aan te vallen.
Door zelf schuldig te pleiten, kan ze hen wegzetten als nuttige idioten die in de zak zitten van Moskou, én meteen zichzelf schoonwassen.
Hoe begrijpt u de verdeeldheid binnen MAGA?
Pomerantsev: Populistische bewegingen zijn gebaseerd op emoties, en zijn dus instabiel. Eens ze aan de macht komen, stellen populisten vast dat ze onderling enorme meningsverschillen hebben over wat er moet gebeuren.
Tegelijk is er maar weinig nodig om zo’n beweging in een andere vorm weer tot leven te wekken. Enkele sterke emoties volstaan om de groep bij elkaar te houden. Bijvoorbeeld: haat voor de Democraten. Of haat voor Europa.
Vooral dat laatste heeft best veel potentieel om een verenigende factor te zijn.
Waarom?
Pomerantsev: Omdat heel wat delen van de Trumpcoalitie een reden hebben om Europa te haten.
De techbros haten de EU omdat ze tegen regulering zijn. Een deel van het economische blok wil Europa uitschakelen als economische concurrent. Radicaalrechts wil hun radicaalrechtse vrienden ook in Europa aan de macht krijgen.
Kan MAGA zonder Trump bestaan?
Pomerantsev: (denkt na) Het is onduidelijk. Dat gezegd zijnde: ik denk niet dat de volgende Amerikaanse president veel op Trump zal lijken. Het wordt ofwel een Democraat, ofwel een meer centristische Republikein als Marco Rubio.
U klinkt bijna optimistisch, meneer Pomerantsev.
Pomerantsev: (zucht) We hebben nog ruim twee jaar gekkigheid te gaan. Los daarvan moeten we inzien hoezeer Trump en de zijnen hun kansen hebben verneukt.
De oorlog met Iran is een totale ramp. Ze hebben de tarievenoorlog totaal mismeesterd. De inzet van ICE is een totale ramp gebleken.
Ondanks al hun superagressieve en zeer intimiderende gedrag hebben ze enorm veel fouten gemaakt.
En finaal haalt de realiteit ook de meest gewiekste propaganda in?
Pomerantsev: Jep. Maar het kan fucking lang duren.
Peter Pomerantsev
- 1977: Geboren in Kiev. Groeit op in Londen.
- Studies: Engelse literatuur en Duits (Universiteit van Edinburgh), scenarioschrijven en regie (Moskou).
- 2006-2010: Werkt voor de Russische televisiezender TNT.
- Doet onderzoek naar propaganda in informatieoorlogsvoering aan de Johns Hopkins University.
- Boeken: o.a.
Lees ook
Lees meer berichten
Bron: Knack