David Van Reybrouck is Denker der Nederlanden. Hij bracht deze boodschap tijdens het slotconcert van Show up for Humanity.
David Van Reybrouck – De Morgen
23 september 2025
Leestijd: 5 min
2025 is het slechtste jaar aan het worden van de 21ste eeuw en we hadden er al een paar vreselijke achter de rug.
Denk aan:
- 9/11
- De bankencrisis
- De vluchtelingencrisis
- De aanslagen
- Corona
- De Russische invasie
- 7 oktober…
Maar nu gebeurt er zoveel zo snel dat we ervan gaan duizelen. Elke week lijken we in een nieuwe eeuw te leven.
- Democratieën vallen uiteen.
- Mensenrechten worden vertrappeld.
- Internationale afspraken die ons bijna een eeuw lang bijeenhielden worden geschonden.
- En niemand lijkt zich nog om de planeet te bekommeren.
Kijk naar het oosten
en je ziet live een genocide uitgevoerd worden.
Kijk naar het westen
en je ziet in real time hoe een dictatuur zich vestigt.
Kijk naar het zuiden
en je ziet een continent andermaal geplunderd worden.
Kijk naar het noorden
en over enkele jaren zie je er geen ijs meer.
Het is te krankzinnig voor woorden.
Op het moment dat we onze krachten zouden moeten bundelen om de grootste uitdaging ooit aan te gaan – grootschalige planetaire ontwrichting die rechtstreeks onze veiligheid en onze gezondheid bedreigt – richten we liever onze aandacht op onszelf.
We zijn geobsedeerd door het geweld tussen mensen en tussen staten, maar het grootste geweld blijft ongemoeid: het geweld tussen de mensheid en de planeet.
De wereld heeft de aarde ontwricht en nu ontwricht de aarde de wereld.
Maar wij verkiezen de navelstaarderij.
Strijden met elkaar
Het is alsof de mensheid in een uitgeleefd appartementsblok woont.
Het dak lekt, de muren vertonen barsten, er zijn gaten in de ramen, maar wij, wij strijden liever met elkaar – met onze huisgenoten en onze buren.
En eigenlijk met onszelf.
Onze chaos komt neer op drie concentrische cirkels.
Vooreerst zijn er in toenemende mate conflicten ‘binnenshuis’. Nationale gemeenschappen worden steeds meer uiteengereten. Mensen praten niet meer mét elkaar maar óver elkaar.
Sociale media en artificiële intelligentie spelen een ambivalente rol, net zoals de boekdrukkunst vijf eeuwen geleden.
Het resultaat: geen polarisering meer, maar tribalisering. Politiek geweld neemt toe.
Burgeroorlogen worden mogelijk, zelfs in wat ooit solide westerse democratieën waren.
Dan is er het geweld met de buren, de tweede cirkel.
We zien het elke dag in Oekraïne, in Palestina, in Soedan en in Congo.
Het internationale recht verdampt. Lang geldende afspraken worden krachtmetingen. We gaan van een monopolaire wereldorde, gedomineerd door de VS, naar een multipolaire wereld.
Op zich is dat geen slechte zaak: waarom zou welvaart en macht in één enkele hoek moeten blijven zitten?
Maar die multipolaire wereld moet wel multilateraal blijven. Prima als er diverse polen ontstaan, zolang ze maar met elkaar in gesprek blijven.
Maar wat we nu zien, zijn nieuwe en oude machtscentra die zich ingraven en omgorden met omwallingen. Het recht van de sterkste keert terug.
Ridicule hoeveelheden geld gaan naar bewapening – geld dat we veel verstandiger zouden kunnen inzetten voor onderwijs, voeding, armoedebestrijding, gezondheidszorg en leefmilieu.
Kan het Westen hier nog een rol van betekenis spelen?
Het Westen lijkt wel dood. Het is in tweeën gebroken.
Europa probeert voorlopig nog met tactvol paaien en kruipen de scherven bijeen te houden en neemt de vernedering op de koop toe – we kunnen momenteel nog niet anders – maar we moeten ons wel afvragen: als Amerika weer het ‘wilde westen’ wil worden, moet Europa dan niet proberen een ‘warm westen’ te vormen?
Acute noodsituaties
En dan is er de derde cirkel, die van de aarde.
Van de negen planetaire grenzen zijn er inmiddels zeven overschreden, en nog geen klein beetje.
Het gaat niet meer alleen om klimaat en biodiversiteit, maar ook onder meer om:
- De wereldvoorraden drinkbaar water
- Gezonde bodems
- Gezonde oceanen
- De biogeochemische cycli die het leven schragen
Het gaat ook om forever chemicals zoals PFAS, genetisch gemodificeerde organismen en microplastics waarmee we ons leefmilieu belasten.
Van de hoogste Himalaya-top tot op de meest intieme plekken van ons lichaam is de industriële vervuiling doorgedrongen.
Vinden we dat normaal?
Drie concentrische cirkels, drie acute noodsituaties.
Er is zoveel werk te doen, maar iedereen kan een verschil maken, op welke schaal ook. Elke inspanning loont.
Dit gaat niet over rechts versus links, maar over redden of ruïneren. Over waardigheid of verwaarlozing.
Hoe we daar mentaal mee moeten omgaan?
Niet simpel. Voel het verdriet, voel de woede, voel de angst. Die zijn er nu eenmaal.
Als een wereld wankelt, als een tijdperk strompelt, als de aarde hapert, loop dan niet weg van het verdriet dat je voelt.
Het is de liefde voor het leven die zich ontvouwt.
Verdriet is late liefde. Alsof we nu pas weten hoezeer we om de wereld geven.
Wanhoop is hartstocht voor gevorderden.
- Voel het vuur laaien vanbinnen, maar blijf empathisch naar buiten.
- Voel je gesterkt door je idealen, maar blijf nederig en nieuwsgierig naar anderen.
- Voel de harstocht, maar blijf hartelijk.
Bouw bruggen en besef dat dat makkelijker gaat als je de overzijde niet eerst opgeblazen hebt. Want er is geen overzijde.
Er is maar één mensheid, een mensheid die op zoveel plekken aan onbegrip lijdt. Een gekwetste mensheid op een kwetsbare aarde.
We beleven waarlijk historische tijden en we staan op het punt om veel te verliezen.
Nu is het serieus. Maar het is nog niet te laat.
Hou het hoofd nuchter, hou het hart vurig en hou de handen open. We zijn niet alleen.
David Van Reybrouck
Trekt zijn aanstelling als Denker der Nederlanden op gang met het essay
De wereld en de aarde
Hoe houden we het veilig?
Lees ook
Bron: De Morgen