Hendrik Vos – De botsabsorbeerders van de democratie

Ambtenaren zijn er om de grootste schokken op te vangen als er op de democratie wordt ingebeukt, schrijft Hendrik Vos. Ze kunnen tegen een stootje, maar gedurige botsingen laten hun sporen na.

Hendrik Vos – De Standaard

2 juni 2025

Leestijd: 5 min

Als er leven is op Mars, dan houden ze zich daar maar beter vast aan de takken van de bomen, want misschien is Elon Musk in aantocht. Zijn baan bij het Department of Government Efficiëncy (Doge) is immers afgelopen.

Met bloeddorst in de ogen en een kettingzaag in de hand probeerde hij de voorbije maanden de Amerikaanse overheidsadministratie te liquideren.

Het sloopwerk is overigens niet voorbij, want president Donald Trump en de zijnen plannen met plezier nog duizenden ambtenaren te ontslaan.

Ambtenaren voeren uit wat politici bepalen, maar dikwijls gaat dat om besluiten van vorige regeringen en parlementen.

Regels houden niet op te bestaan als er een nieuwe ploeg aan de macht komt. Zolang ze niet zijn ingetrokken of vervangen, blijven ze van toepassing.

Over het beleid van vandaag hangt een schaduw van vroeger: overheidsmedewerkers voeren uit wat eerder beslist werd.

Ze meten de waterkwaliteit, betalen pensioenen, organiseren de ruimtelijke ordening en plannen het onderwijs, allemaal in overeenstemming met bestaande regelingen.

Bruuske breuken gaan dikwijls gepaard met chaos, normloosheid, willekeur en wispelturigheid.

De ambtenarij behoedt ons voor dat soort avonturen.

Wie aan de macht komt met de belofte en het verlangen om door de porseleinwinkel te bulldozeren, ergert zich allicht aan die pennenlikkers met hun voorzichtigheid, hun adviezen, hun procedures, hun stempelkussens en hun formulieren.

Op brede populariteit heeft overheidspersoneel overigens nooit kunnen rekenen.

Waarom drinkt een ambtenaar ’s ochtends maar één kop koffie? Omdat hij anders na de middag niet meer kan dutten.

Die mop komt uit een eindeloos arsenaal aan flauwigheden.

Ambtenaren hebben een slechte reputatie, nog meer dan blondjes, Hollanders en schoonmoeders.

Topambtenaren worden mandarijnen genoemd, naar mysterieuze Chinezen die in het duister aan de touwtjes trekken, met een akelige, niet te doorgronden agenda.

Exemplaren van lagere orde zitten dan weer lamzalig achter loket zes, in hun beige broek, controlerend of uw handtekening op de juiste plaats staat op het correcte formulier, in drievoud afgedrukt in de voorgeschreven kleur ingevolge de vigerende wet, want anders zult u morgen moeten terugkeren, tenzij het een brugdag is.

Het is een hardnekkig gecultiveerd beeld.

Politici die aandringen op besparingen in het overheidsapparaat botsen dus zelden op veel weerstand. Vaak gaat het hen evenwel minder om de besparingen dan om het verlangen om verlost te worden van de luizen in de pels.

Maar zelden gebeurt het zo openlijk en brutaal als momenteel onder Trump.

Wat ook meespeelt, is dat ambtenaren de neiging en de opdracht hebben om bij te dragen tot nieuwe wetgeving door na te gaan of die wel goed in elkaar zit.

Dat vraagt om studies en aanbevelingen, ramingen en Excel-tabellen.

Voor een politicus met een zot, lichtvaardig en weinig doortimmerd idee kan dat gênant worden.

Drijft die zijn wil door en mislukt het plan, dan dreigt nadien de archiefmap op te duiken met de administratieve waarschuwingen, de juridische bedenkingen en de budgettaire gevolgen, alles keurig afgestempeld en van passende hoofdingen voorzien.

Bovendien moeten ambtenaren ook hogere beginselen in rekening brengen. In hun eed beloven ze de grondwet na te leven en daarin zitten verwijzingen naar fundamentele rechten.

Het zou weleens kunnen dat het gemeente personeel in Aalter dat de voorbije periode vergat, in zijn ijver om de burgemeester te behagen en mensen van vreemde afkomst te pesten.

Ambtenaren zijn botsabsorbeerders die de samenleving voor ontwrichting behoeden en tegelijk over elementaire principes waken.

Dat geldt trouwens ook voor internationale afspraken waarin landen gezamenlijk bepalen wat ze essentieel vinden.

Ook daar loopt Trump niet hoog mee op. Hij trekt zich terug uit de akkoorden omdat hij ongehinderd zijn zin wil doen.

Die akkoorden kunnen nochtans veranderen ten gevolge van wijzigende omstandigheden en verschuivende voorkeuren.

Ze zijn niet in steen gebeiteld.

Fundamentele rechten, die het DNA van de democratie uitmaken, zijn dat echter wel.

Respect voor menselijke waardigheid en het verbod op folteren en doden vormen er de kern van.

Het is bedenkelijk dat ook onze regering vorige week een warrige brief ondertekende die minstens de indruk wekt dat daaraan geraakt mag worden, zolang het alleen maar gaat om de rechten van niet-Europeanen.

Botsabsorbeerders zijn ontworpen om tegen een stoot te kunnen. Ze sneuvelen niet als er een dronken enkeling tegenaan knalt.

Gedurig inbeuken op mensen en structuren die dienen om de kern van de rechtsstaat te vrijwaren, laat evenwel sporen na.

In Amerika gebeurt dat momenteel met spektakel en in hoofdletters op X.

In Europa gaat het er nog wat subtieler aan toe, maar daarom is het niet minder bedreigend.

Hendrik Vos
Doceert Europese studies aan de UGent.
Zijn column verschijnt tweewekelijks op dinsdag.