Rouwexpert Uus Knops – We moeten niet flauw doen – Rouwen is altijd eenzaam

Ieder van ons wordt ooit met verlies en dood geconfronteerd, toch blijft rouw iets waar we amper op voorbereid zijn. Psychiater Uus Knops deelt in haar nieuwe boek Vaar wel tips om vat te krijgen op het rouwproces.

‘Mensen zeggen soms dat de dagen aan het sterfbed de mooiste van hun leven waren.’

Jonas Mortier – De Morgen

31 oktober 2025

Leestijd: 14 min

Laten we beginnen met een ogenschijnlijk simpele vraag: wat is rouwen?

“Als ik er een definitie op moet plakken, is rouw een intensieve reactie op het verlies van iets of iemand waar je aan gehecht bent. Elk woordje is daarbij belangrijk: ‘intensief’, omdat iedereen die rouwt weet dat het iets is wat je in elke vezel van je lijf en voor langere tijd voelt.

“Het woord ‘verlies’ gebruik ik omdat het niet alleen over de dood gaat. We kijken intussen veel breder naar rouw. Je kunt ook rouwen om het verlies van je gezondheid, je thuisland of de kans om een kind te krijgen.

“Tot slot is het woordje ‘hechting’ belangrijk. Er moet enige hechting zijn, anders voel je geen rouw. Een voorbeeld is dat van een jong koppel dat zwanger is, maar het nog niet aan de omgeving heeft verteld. Vervolgens loopt er iets mis en wordt de zwangerschap onderbroken.

“Die mensen voelen zich eenzaam, want hun ouders en schoonouders lijken niet mee te rouwen. Ze voelen zich niet erkend in hun verlies. Maar als je die zwangerschap geheim hebt gehouden, heeft de omgeving nog niet de kans gekregen om zich te hechten.”

We kijken intussen breder naar rouw, zegt u. Wat valt er zoal onder de noemer rouw en zijn er grenzen?

“Ik denk dat het een vorm van erkenning is om een zware verlieservaring te bestempelen als rouw. Dat kan gaan over levend verlies, waarbij je bijvoorbeeld rouwt om een kind met een ernstige handicap of over wat ik ‘eigen levensverlies’ noem, als je bijvoorbeeld de diagnose kanker krijgt en je je mogelijkheden in het leven ziet afnemen.

‘Rouw mag geen uitgehold begrip worden. Zeggen dat het hele land in rouw is omdat de Rode Duivels een match verliezen, dat is nu ook niet de bedoeling’

Uus Knops
Psychiater

“Anderzijds is het gevaar wel dat rouw een te uitgehold begrip wordt en dat journalisten gaan schrijven dat het hele land in rouw is omdat de Rode Duivels een match verliezen. Dat is nu ook niet de bedoeling. Als je fiets is gestolen, is dat lastig, maar we hoeven dat geen rouw te noemen. Dan zwaait de slinger te ver door.”

In uw nieuwe boek Vaar wel vergelijkt u rouwen met varen. Op welke manier lijken die op elkaar?

“Vroeger hoorde je vaak zeggen dat rouw verschillende fases doorloopt. Dat was gebaseerd op het beschrijvende model van Kübler-Ross, dat al snel voorschrijvend werd gebruikt, als in: je móét deze vijf fases doorlopen en dan ben je hersteld.

“Intussen zijn er inzichten en modellen die veel meer bij de realiteit aansluiten, zoals het duale procesmodel, dat stelt dat je voortdurend alterneert tussen een verliesgerichte en een herstelgerichte pool.

“Dat proces heb ik vergeleken met varen op een rivier tussen twee oevers, een verliesgerichte oever, waar je je aan je verlies wijdt, en een herstelgerichte oever, waar je het leven weer opneemt.

“Belangrijk aan dat beeld is dat je regelmatig schippert tussen beide oevers. Het heen- en-weervaren is essentieel. Er zijn mensen die er na één week veel deugd van hebben om naar een fuif te gaan dansen. Ben je dan slecht bezig? Nee. Dat heen-en-weer bewegen is normaal, daar hoef je je niet schuldig over te voelen.

“Ook voor de troosters is dat beeld belangrijk, want zij begrijpen daardoor dat er verliesgerichte troost en herstelgerichte troost is. Je kunt als trooster vragen ‘hoe is het?’, maar je kunt ook soep brengen of iemand mee naar de bioscoop nemen.”

Psychiater **Uus Knops**: ‘Het doet deugd om te weten en te voelen dat je mag uitreiken en dat er wordt uitgereikt naar jou.’
Bron Wouter Van Vooren

Elke rouwervaring is uniek, schrijft u.

“Ja. Elk traject is uniek. Wie je bent als persoon, wat je hebt geleerd van je opvoeding of eerdere ervaringen, hoe je omgaat met emoties, of je uitreikt naar anderen of niet, dat is allemaal persoonsgebonden.

“Ben je iemand die heel emotiegericht is en die het aankan om dat verlies te verkennen, of ben je van nature eerder een doener en wil je snel vooruit: dat bepaalt allemaal jouw vaart als schipper en wat je doet op de oevers.”

Rouwen in gezinsverband of als koppel is daardoor best moeilijk. De verschillende verwerkingsprocessen zijn niet altijd op elkaar afgestemd.

“Als je vanaf het begin denkt: we zitten in hetzelfde schuitje en we gaan dat hier allemaal samen doen, merk je vroeg of laat: help, ik voel mij alleen. Wat is er verkeerd gegaan?

“Ik vind het veel belangrijker dat mensen vanaf de start weten: in ons gezin zit iedereen in zijn eigen bootje. Wanneer een vader van vier zonen sterft, sterven er vier verschillende vaders. Dat is voor iedereen anders.

“De belangrijkste opdracht is dat we elkaar zien in die verschillen en elkaar daarin respecteren. Maar ook dat we een inspanning leveren om elkaar te ontmoeten op die verliesoever en hersteloever. Als je je daar van in het begin van bewust bent, kan dat veel kwaad vermijden.”

Wat ook weleens over het hoofd wordt gezien is dat rouw een lichamelijke dimensie heeft.

“Ja, het lichaam rouwt ook, wat natuurlijk niet onlogisch is, want rouw is in se een stressreactie. Het is dus ook heel belangrijk om je lichaam aandacht te geven en er zorg voor te dragen. Voor een weduwe of weduwnaar is dat soms moeilijk, omdat degene die mee voor je lichaam kon zorgen gestorven is.

“Maar los daarvan is er veel dat kan helpen: warme thee, ontspannings- en ademhalingsoefeningen, massages, je omringen met zachte materialen. Het is goed om op zoek te gaan naar wat voor jou comfortabel voelt en je lichaam de boodschap te geven dat je veilig bent.”

Een verlies is vaak ook een trigger waardoor trauma’s uit het verleden weer bovenkomen. Waarom is dat zo?

“Nieuw verlies raakt oud verlies aan. Als je vroeger al eens een verlieservaring hebt gehad, is het perfect normaal dat dat verdriet opnieuw aangeraakt wordt en meegenomen wordt in de tranen die vandaag stromen. Het wordt een aanleiding tot herverwerken.”

Is er een gezonde manier om te rouwen en een ongezonde?

“Ja, om de metafoor van het varen aan te houden: het is heel belangrijk dat je in beweging blijft. Op welke manier je dat doet – hoe snel je heen-en-weer vaart of hoe lang je ergens aanmeert – is niet zo belangrijk.

“Als ik mensen op consultatie zie die in hun rouw zijn vastgelopen, is dat meestal omdat ze op een oever vastzitten. Mensen die bijvoorbeeld op de verliesoever zitten, waar ze helemaal door hun verlies opgeslorpt worden en er elke minuut van de dag mee bezig zijn.

“Mensen die als het ware oeverloos verdriet hebben, die de andere oever niet meer zien en zich niet kunnen voorstellen dat herstel mogelijk is. Voor hen is het goed om te weten dat niet hun hele verdere leven zo hoeft te verlopen, dat er wel degelijk herstel mogelijk is.

“Ook op de andere oever, de hersteloever, kun je vastlopen. Als jij een jonge ouder bent en je partner sterft, gaat de context vragen dat je sneller dan je misschien wilt herstelgericht gaat denken en er voor de kinderen bent. Als mensen weer gaan werken of sporten worden ze daar ook vaak in bekrachtigd. De omgeving heeft dat herstelgerichte graag.

“Maar sommige mensen schieten daar wat in door, gaan hard werken, zoveel mogelijk weg van huis en weg van hun verdriet zijn. Dat gedrag start constructief en herstelgericht, maar na een tijd wordt het een vlucht. Dat zijn mensen die dan zeggen: ‘Er is zo’n afstand ontstaan met mijn verdriet, ik kan er niet meer bij.’ Ze zijn bang dat als ze hun verdriet zouden opzoeken, ze overspoeld worden.”

Werkt rouw isolerend?

“Sowieso voel je je vaak geïsoleerd tijdens het rouwen. Ik denk ook niet dat we flauw moeten doen en moeten proberen om dat helemaal weg te werken. Ik denk dat eenzaamheid altijd een aspect zal zijn van rouw, een beetje zoals het gewonde kuddedier dat eerst onder een struik gaat liggen om te herstellen en zich dan pas weer bij de kudde voegt. Maar het mag niet alléén maar alleen zijn.

“Er is ook een belangrijke rol voor de gemeenschap, voor jouw netwerk weggelegd als brengers van steun, troost en herstel. Het doet deugd om te weten en te voelen dat je mag uitreiken en dat er wordt uitgereikt naar jou.”

Wat zegt u tegen mensen die wel troost willen bieden, maar niet goed weten hoe?

“Als ze geconfronteerd worden met zoveel verdriet, weten veel mensen niet goed meer wat doen, of wat helpt, waardoor ze dan maar niets doen. Maar ik heb intussen veel gesprekken gehad met rouwende mensen: neem maar van mij aan dat zij een hele grote mantel der liefde hebben.

‘Rouwenden hebben meer last van iemand die iets niet heeft gedaan, die nooit iets heeft gezegd, die niet heeft uitgereikt. Dat doet veel meer pijn dan een onhandige poging’

Uus Knops
Psychiater

“Rouwenden hebben veel meer en veel langer last van iemand die iets niet heeft gedaan, die nooit iets heeft gezegd, die niet heeft uitgereikt. Dat doet veel meer pijn dan iemand die een poging doet die misschien niet de handigste was. Het is een teken van liefde dat je uitreikt, dat je woorden zoekt, dat je probeert om iets goed te doen en dat wordt zeker gewaardeerd.

“Het is belangrijk om ook in het troosten jezelf te blijven. Ben je een prater of een luisteraar? Ben je meer een doener of iemand die graag kookt? Kijk wat in jouw macht ligt, want het hele palet, zowel verliesgerichte als herstelgerichte troost, is welkom.”

Kan rouw ook verbindend werken of voor persoonlijke groei zorgen?

“Zeker. Het gebeurt dat er vanuit verlies ontzettend mooie en hechte vriendschappen ontstaan. Er zijn genoeg voorbeelden van mensen die er door zo’n ervaring nog meer voor elkaar zijn dan voorheen.

“Ook lotgenotencontact is heel waardevol. Het is bijzonder om te zien hoe lotgenoten soms heel snel op een diep verbonden niveau met elkaar kunnen praten of dingen doen.

“Bovendien is persoonlijke groei mogelijk. Voor sommige mensen baden de dingen na het overlijden van een dierbare in een helderder licht. Ze nemen andere professionele keuzes, voelen dat ze sterker zijn dan ze dachten, merken: oké, ik ben mijn hele leven op een bepaalde manier met tegenslagen omgegaan, nu doe ik het anders en dat werkt.

“Dat zijn uiteraard belangrijke vragen: hoe kan ik betekenis geven aan wat er gebeurd is? Een ouder wiens dochter is aangereden door een chauffeur onder invloed kan voordrachten gaan geven in scholen, zodat scholieren van jongs af aan weten dat alcohol en rijden niet samengaan. Mensen gaan boeken schrijven, podcasts maken. Dat is superbelangrijk en geeft kracht.

“Maar de kanttekening die ik daarbij wil maken is dat dat echt niet de norm mag zijn. In onze prestatiegerichte maatschappij zou het kunnen lijken dat je pas goed rouwt als je een boek schrijft of persoonlijk groeit. Dat zijn natuurlijk de verhalen die in de media komen, maar dat is echt niet doorsnee.

“Ik ben mij er heel erg bewust van dat het voor velen al groots genoeg is dat ze opstaan, hun dagelijkse leven leven, er zijn voor elkaar en zich laten helpen. Dat is ook al fantastisch.”

Ben je ooit klaar met rouwen?

“Nee, maar het verandert door de tijd heen. Je gaat steeds minder op die verliesoever vertoeven of die verliesoever wordt steeds minder ondraaglijk, waardoor je er soms zelfs naar verlangt om er tijd te spenderen.

“Ik doe dat zelf elk jaar op 23 november, de sterfdatum van mijn broer Casper, die op reis in Venezuela overleed. Dan ga ik echt in mijn verdriet zitten. Dat mag je je hele leven blijven doen.

“Ik denk dat het goed is dat we dat met zijn allen weten, zodat we iemand ook diens hele leven kunnen troosten en ook na twintig jaar nog vragen: ‘Vertel eens: mis je hem nog?’”

Biedt onze huidige maatschappij genoeg ruimte voor rouw?

“Er is veel verdwenen. Aftakeling, ziekte, de naderende dood, dat is allemaal weggeknipt uit ons dagelijkse leven. Maar het is veel natuurlijker om dat wel te mogen meemaken. Het wordt niet minder pijnlijk door al die zorg uit te besteden, integendeel. Hoeveel mensen getuigen niet dat het lichaam balsemen hen deugd heeft gedaan? Dat hoeft niet alleen maar door professionals gedaan te worden.”

Raadt u het aan om contact te maken met het lichaam van de overledene?

“Ik hou niet van het opgeheven vingertje. Voor sommige mensen werkt dat contact niet. Maar vele anderen betreuren dat ze niet wisten dat het een optie was. Dan vind ik het wel belangrijk dat we mensen informeren.

“Ik heb echt al veel mooie verhalen gehoord van mensen die zeggen: ‘Aan het sterfbed zitten, dat was een van de mooiste dagen van mijn leven.’ Omdat je daar tot een essentie komt, de pure liefde voelt, iets voor iemand kunt betekenen. Die momenten mogen we niet kwijtspelen.”

Rouwen lijkt een van de zwaarste taken waar we in het leven voor staan. U bent er professioneel mee bezig. Is dat soms zwaar?

“Ja. Er komt veel verdriet op mijn pad. Maar ik krijg ook hele mooie verhalen te horen, dus dat compenseert. Ik merk voor mezelf dat de confrontatie met de dood en met al die ongevallen en pech mij heel gevoelig heeft gemaakt voor het leed dat we elkáár aandoen. Want daar heb je de keuze in.

“Er is al zoveel ellende waar we niet in de hand hebben, laat ons toch niet onnodig elkaar de duivel aandoen.

“Omgekeerd ben ik ook bovenmatig gevoelig geworden voor de lieve dingetjes, voor vriendschap, voor elkaar graag zien. Dat waardeer ik nog meer dan vroeger.”

U heeft in uw boek getuigenissen verzameld van rouwende mensen. Waarom wilde u dat?

“Voor mij is dat een warmhartige groep die tegen de wereld zegt: wij zijn gewone mensen, we maken uiteenlopende dingen mee, het taboe op rouw is niet nodig, draag zorg voor ons, zie ons in onze verschillen en in onze kracht.

“Ik geloof echt dat er mensen zullen zijn die dat boek openslaan, één getuigenis lezen en wier leven veranderd zal zijn. Omdat het zo herkenbaar is, of omdat ze zelf nog niet de juiste woorden hadden gevonden voor hun verdriet.

“Ik hoop dat mensen zelf ook de uitnodiging zullen voelen om hun verhaal te vertellen of anderen naar hun verhaal te vragen.”

Vier tips voor rouwenden

Rouwen is ook zorg dragen voor je lichaam. Eet gezond, slaap voldoende, zoek manieren om wat te bewegen, alleen of in gezelschap.
Je kunt je omgeving verwittigen dat er een moeilijke datum aankomt. Als mensen mee zijn in wat jij meemaakt, kunnen ze makkelijker steun bieden.
Jouw rouw is jouw rouw. Je mag rouwen op jouw eigen unieke manier. En net zoals rouw uniek is, is troost dat ook.
Snel bezig zijn met je herstel, blijkt bij te dragen aan een goed rouwproces. De volkswijsheid ‘hij zal zijn klop nog wel krijgen’ klopt dus niet.