Essay – Ilja Leonard Pfeijffer – We hebben de ondankbare taak om ons te weren tegen de destructieve macht van blunders en absurditeiten

Het is verleidelijk om de val van de Nederlandse regering af te doen als een meelijwekkende vertoning van politiek amateurisme, schrijft Ilja Leonard Pfeijffer. Maar hij waarschuwt dat we moeten beseffen hoeveel schade er is toegebracht aan de democratie en de rechtsstaat.

Ilja Leonard Pfeijffer – De Morgen

14 juni 2025

Leestijd: 9 min

Ten gevolge van de banaliteit van haar verschijningsvorm, de onkunde die bij haar uitvoering aan de dag wordt gelegd, en de gewenning bij het murw geslagen publiek dreigt de ontmanteling van de rechtsstaat en de democratie schouderophalend te worden gebagatelliseerd, en zelfs door de scherpste analisten hoofdschuddend te worden gerelativeerd.

Alsof zij niets meer is dan wat zij lijkt: een lachwekkende manifestatie van vulgariteit en domheid, terwijl de gewone mensen te kampen hebben met te veel reëel bestaande problemen in de vervloekte realiteit om zich abstracte zorgen te kunnen veroorloven.

De reden waarom de extreemrechtse, illiberale omwenteling succes heeft, is voor een niet te veronachtzamen deel gelegen in de onbenullige mise waarin zij zich hult.

Wie wil begrijpen wat er gaande is, heeft de ondankbare taak om blunders en absurditeiten serieus te nemen.

De verleiding is groot om de val van de Nederlandse regering af te doen als een farce en als meelijwekkend vertoon van politiek amateurisme.

Het was te voorspellen dat Geert Wilders, leider en enig lid van de extreemrechtse PVV, die bij de verkiezingen van 22 november 2023 de grootste partij werd, op een kwaad ogenblik een aanleiding zou ensceneren om zijn eigen regering ten val te brengen.

Sterker nog: dat is precies wat ik op zaterdag 25 mei 2024 op deze plek in deze krant heb voorspeld, waarmee ik overigens ook in die tijd weinig aanspraak maakte op originaliteit.

Koningsdrama

Ook de gefabriceerde reden was voorspelbaar en voorspeld. Hij was gekozen vanwege zijn belofte om een streng asielbeleid vorm te geven, zo zei hij, en dat kwam er maar niet van. Zijn geduld was op. Hij presenteerde een draconisch actieplan van tien punten en eiste van zijn coalitiepartners dat zij dit zouden onderschrijven.

Omdat die punten deels al waren overeengekomen in het coalitieakkoord en voor het overige ongrondwettelijk of anderszins onrealistisch waren, en omdat zijn coalitiegenoten hem erop wezen dat de regering, waarin een PVV-minister verantwoordelijk was voor het asielbeleid, en niet de fractievoorzitters van de coalitiepartijen, de taak had om het overeengekomen strengere beleid te verwezenlijken, vonden zij het onnodig om het tienpuntenplan te ondertekenen. Waarop hij zijn steun aan de regering introk.

Wat bij het aantreden van het kabinet onder leiding van Wilders’ partijloze stroman Dick Schoof op 2 juli 2024 niet te voorspellen was geweest, was dat de herverkiezing van Donald Trump zou leiden tot verontrustende geopolitieke verschuivingen en urgente zorgen over de Europese veiligheid. Daardoor werd het politieke debat de laatste maanden gedomineerd door belangrijkere zaken dan asielmigratie.

Geert Wilders raakte verdwaald tussen de schuivende panelen van de geopolitieke verhoudingen.

Hij is groot geworden dankzij zijn talent om de politieke agenda te bepalen en om ervoor te zorgen dat het debat telkens weer over zijn eigen thema’s ging: immigratie en islam. Maar nu staat de wereld opeens in brand.

Stormachtige internationale ontwikkelingen van kardinaal belang overstemmen zijn stokpaardjes.

In het debat over de geopolitiek heeft hij weinig te winnen. Hij neemt daarin zelfs een ongemakkelijke positie in, omdat hij ooit flirtte met Poetin en omdat hij Trump als een held en een voorbeeld ziet.

Zijn populariteit begon af te kalven in de peilingen.

Tegen deze achtergrond is het te begrijpen dat de destructieve manoeuvre van Wilders om zijn eigen regering op te blazen een ultieme poging behelsde om het politieke debat terug te brengen op zijn eigen thema’s.

Maar juist vanwege het feit dat zijn eigen lievelingsminister, Marjolein Hillegonda Monica Faber-van de Klashorst, namens de PVV verantwoordelijk was voor het asielbeleid van de regering, en vanwege het feit dat zij ten gevolge van een funeste combinatie van adembenemende incompetentie en verbluffende arrogantie letterlijk helemaal niets heeft klaargespeeld op dit dossier – waarmee zij zich vanuit Wilders’ perspectief voorbeeldig heeft gekweten van haar taak, want hij is minder geïnteresseerd in een oplossing voor het asielprobleem dan in een demonstratie van de onoplosbaarheid ervan binnen de democratische spelregels –, is het verleidelijk om het koningsdrama dat Wilders in scène heeft gezet af te doen als ongeloofwaardig amateurtoneel.

Totale stilstand

Het kost weinig moeite om hieraan de conclusies te verbinden dat hij flink zal verliezen bij de komende vervroegde verkiezingen en dat, zelfs als dat op miraculeuze wijze niet het geval zal zijn, niemand nog met hem zal willen regeren.

En precies vanwege het feit dat iedereen nu snapt dat niemand nog met hem wil samenwerken, zal hij flink verliezen bij de verkiezingen, zou je dan denken. Hij heeft zijn eigen cordon sanitaire geënsceneerd.

Na een langdurige en chaotische formatie periode heeft het kabinet-Schoof uiteindelijk elf maanden en een dag missionair geregeerd. We kunnen terugkijken op elf maanden van totale stilstand, waarbij het enige goede nieuws was dat de eerste extreemrechtse regering van Nederland ieder talent ontbeerde om haar ambities waar te maken.

Het enige goede nieuws was dat de eerste extreemrechtse regering van Nederland ieder talent ontbeerde om haar ambities waar te maken

Het verhaal gaat dat ze zich in de Eerste Kamer zozeer zijn gaan vervelen, omdat er maar geen wetsvoorstellen door de Tweede Kamer kwamen, dat zij de begrotingen maar zijn gaan doorspitten om iets te doen te hebben.

Toen bleek er van alles mis met die begrotingen, dat zul je altijd zien.

De CDA-leider Henri Bontenbal vatte het als volgt samen: ‘Je zou deze kabinetsval kunnen zien als de bekroning van twee jaar complete chaos.’

Daarmee is deze korte periode in de Nederlandse geschiedenis schouderophalend gebagatelliseerd en hoofdschuddend gerelativeerd als een banale manifestatie van onkunde.

Centrum van de macht

Maar afgezien van het feit dat de stilstand schadelijk is geweest, omdat meerdere urgente dossiers geen stilstand velen, is het van belang te beseffen hoeveel schade er is toegebracht aan de democratie en de rechtsstaat.

Tijdens de formatie hebben de drie coalitiegenoten van Wilders geëist dat hij een verklaring zou ondertekenen waarin hij beloofde de rechtsstaat te zullen respecteren.

Dat zij wisten dat dit niet vanzelfsprekend was, had voor hen een doorslaggevende reden moeten zijn om iedere vorm van samenwerking met Wilders af te wijzen.

Maar dat was het niet, en daarmee werd de antirechtsstatelijke partij, die dermate antidemocratisch is dat haar statuut slechts voorziet in één lid, toegelaten tot het centrum van de macht.

Wilders ondertekende de rechtsstatelijkheidsverklaring, maar heeft die vervolgens herhaaldelijk op flagrante wijze met de voeten getreden.

Met als voorlopig dieptepunt de laatste van de voorgestelde maatregelen uit zijn tienpuntenplan, die inhoudt dat de politie meer geweld moet gebruiken tegen demonstranten (als voorbeeld noemt hij pro-Palestijnse manifestaties) en dat onwillige burgemeesters, die het verkiezen om terughoudend te zijn met geweld, op staande voet dienen te worden ontslagen.

De manier waarop hij zijn eigen regering ten val bracht, zou kunnen worden beschreven als een farce en als een demonstratie van onkunde inzake democratische procedures en principes.

Omdat hij als fractievoorzitter van de grootste regeringspartij en als vertegenwoordiger van de wetgevende macht van zijn collega-fractievoorzitters eiste dat zij zich zouden committeren aan beleid dat de competentie is van de uitvoerende macht.

Hij passeerde de regering volledig en gaf de premier van Nederland pas een telefoontje nadat hij op sociale media bekend had gemaakt dat zijn regering was gevallen.

Hij was vergeten dat het staatsrecht vereiste dat zijn eigen ministers hun ontslag zouden indienen. Kortom, hij deed zoals gewoonlijk alles helemaal alleen, op de manier die hem uitkwam, in weerwil van wetten en gebruiken.

En de hele kabinetsval was gebaseerd op de leugen dat de uitvoering van de gemaakte afspraken zou worden tegengewerkt.

Het is duidelijk dat niet onkunde maar moedwil aan de basis lag van zijn manoeuvres, en dat de schijnbare farce in werkelijkheid een doelbewuste aanval wilde zijn op de spelregels van de democratische rechtsstaat.

Wilders heeft niet alleen zijn eigen regering gesaboteerd, maar ook de procedures die iemand behoort te respecteren die zijn eigen regering saboteert.

Moedwillige onkunde

“Dit gaat niet om een amateuristische politicus die uit woede een kabinet opblaast”, schrijft Rosan Smits in een behartenswaardige analyse voor de Nederlandse journalistieke site De Correspondent.

“Het gaat zelfs niet om politieke onenigheid over het asielbeleid. We hebben hier te maken met een berekenende speler die op een ander speelveld speelt dan zijn coalitiegenoten. In zijn spel dienen de middelen van de democratie alleen om haar te ondermijnen.”

Wat Wilders gedurende de afgelopen elf maanden heeft bereikt, is dat zijn fascistoïde politiek van ontmenselijking, haat en ondermijning van de rechtsstaat zich inmiddels zo comfortabel heeft genesteld in het centrum van de macht, dat zijn ongrondwettelijke eisen zelfs door zijn eigen coalitiegenoten schouderophalend werden gebagatelliseerd.

De voorstellen die hij verwoordt in zijn tienpuntenplan zouden elf maanden geleden volslagen onacceptabel voor hen zijn geweest. Het feit dat hij deze voorstellen durft te doen, had voor hen een reden moeten zijn om woedend iedere vorm van samenwerking op te zeggen.

Maar inmiddels zijn Wilders’ opvattingen zozeer genormaliseerd dat de coalitiegenoten bereid waren het tienpuntenplan te interpreteren als een bevestiging van staand beleid, waarna Wilders zelf het kabinet moest opblazen.

Electorale gok

De grote vraag die nu rijst, is of de gewenning en de normalisering dermate zijn gevorderd dat de gevestigde rechtse partijen de samenwerking met Wilders ook voor de toekomst denkbaar achten.

Wilders heeft een electorale gok genomen van epische proporties, maar er bestaat een kans dat een groot deel van de kiezers zijn versie van het verhaal wenst te geloven en dat de gok gunstig voor hem uitpakt.

De enige manier om dit met zekerheid te voorkomen, is lering te trekken uit de strategische blunder van de VVD, die kort voor de verkiezingen van 22 november 2023 het cordon sanitaire ophief en uit alles wat er sindsdien is gebeurd.

De normalisering van het fascistische gedachtegoed is gaande en vergevorderd.

De democratie kan uitsluitend worden beschermd door een verbond van alle democratisch gezinde partijen tegen de antidemocratische krachten.

Alle schijnbare onkunde is moedwil. Chaos is geen ongeluk, maar het primaire doel.

We hebben de ondankbare taak om ons te weren tegen de destructieve macht van blunders en absurditeiten.