Waarom merkt een samenleving pas dat haar macht afbrokkelt wanneer de crisis al begonnen is? Jonathan Holslag beschrijft hoe welvaart, collectieve veiligheid en generaties van comfort Europa blind maakten voor de geopolitieke werkelijkheid die zich nu aandient.
Jonathan Holslag – De Morgen
20 juni 2026
Leestijd: 9 min
“Deze keer is het toch anders”, wierp een Europarlementslid me toe tijdens een lang avondlijk gesprek met Europese functionarissen in Brussel. “Europa wordt eindelijk wakker.” Dat argument hoorde ik de afgelopen jaren ontelbare keren. Neen, wat schrijf ik? Dat argument hoorde ik de afgelopen decennia ontelbare keren.
En toch kan ik me niet van de indruk ontdoen dat de macht Europa blijft tanen: op het vlak van harde militaire slagkracht, economische concurrentiekracht, maatschappelijke veerkracht én normatieve invloed.
Hoe komt het toch dat een samenleving zo moeilijk in het reine komt met haar verzwakking? Hoe is het toch mogelijk dat, terwijl zowat iedereen inziet dat het schip water maakt, slechts weinigen aanstalten maken om af te dalen in het ruim om de gaten te dichten, de machines weer aan de gang te krijgen en opnieuw inspanningen te leveren om het zelfbehoud en de welvaart veilig te stellen?
Economen gebruiken een term om het feit te beschrijven dat het tijd kost voordat veranderingen in de markt een aanpassing teweegbrengen: een reactievertraging.
Het was Michael Posner die deze term in de jaren 60 toepaste op de traagheid waarmee bedrijven reageren op de vooruitgang van hun concurrenten.
Politicoloog Robert Gilpin waarschuwde dat dominante bevolkingsgroepen gaan geloven dat hun bevoorrechte positie in de wereld een natuurlijke gang van zaken is
Dit geldt ook voor machtsverschuivingen tussen landen.
“Het precieze punt waarop de machtsverhoudingen omslaan, is voor de gemiddelde waarnemer onmerkbaar”, schreef de 18de-eeuwse verlichte denker Lord Bollingbroke.
“Zij die zich in de dalende lijn bevinden, kunnen zich niet gemakkelijk losmaken van de vooroordelen van superieure rijkdom, macht, vaardigheid, moed of zelfvertrouwen.”
Het duurt even voordat mensen beseffen dat het machtsevenwicht verschuift.
De Amerikaanse politicoloog Robert Gilpin waarschuwde dat dominante bevolkingsgroepen gaan geloven dat hun bevoorrechte positie in de wereld een natuurlijke gang van zaken is.
Omdat de voordelen van hun macht hen zo vanzelfsprekend lijken, worden ze blind voor het feit dat de rest van de wereld deze zaken anders zou kunnen zien. Die diepgewortelde zelfgenoegzaamheid leidt tot nefaste inertie.
Krediet
De reactievertraging wat betreft de machtsbalans tussen staten lijkt drie verklaringen te hebben.
Een eerste is de aard van de financiële macht. Verschuivingen in het machtsevenwicht vallen samen met de overdracht van financieel vermogen.
Die overdracht is vaak onzichtbaar voor de meeste burgers, of als deze wel zichtbaar is, wordt deze niet als problematisch beschouwd. Hoeveel burgers merkten bijvoorbeeld op dat veel containerschepen uit China vol aankwamen in de havens van het Westen en gedeeltelijk leeg terugkeerden? Hoeveel wetenschappelijke kennis waarvoor hun samenleving betaalde, werd overgedragen aan concurrerende staten?
Het onzichtbare karakter van de overdracht van rijkdom is met name relevant bij kredietverlening. Burgers zijn zich er doorgaans niet van bewust hoeveel hun staat in het buitenland heeft geleend of uitgeleend.
Verzwakte staten geven vaak meer uit dan ze zich kunnen veroorloven, omdat de overheid obligaties kan uitgeven aan andere staten met de staatsgarantie om deze terug te betalen.
De overheid belooft crediteuren dus om het geleende bedrag te innen door middel van belastingverhogingen of de verkoop van activa wanneer dat nodig is.
Staten kunnen verder gaan met het vergaren van middelen om leningen terug te betalen dan particuliere kredietnemers.
Zwakte is ook winstgevend, althans voor een bepaalde tijd. Zwakke staten betalen hogere rentes. Rente is een soort verzekeringspremie voor de crediteur. Hoe groter het risico op wanbetaling, hoe hoger de premie. Dit leidt tot een situatie waarin crediteuren, die hunkeren naar hoge rentes, blijven lenen aan zwakke staten.
Zolang er krediet beschikbaar is, zal de zwakke staat zijn zwakte niet ‘voelen’. Hij kan blijven consumeren en uitgeven. Op deze manier kan de noodzaak tot bezuinigingen en hervormingen jarenlang, zoniet decennialang worden onderdrukt: totdat de zeepbel barst.
Collectieve veiligheid
Een tweede verklaring betreft de rol van de staat en de paradox van collectieve veiligheid. De staat neemt zijn rol als beschermer op zich, zodat burgers zich geen zorgen hoeven te maken.
Dat heeft echter een keerzijde, omdat de belofte van staatsveiligheid de behoefte van burgers om zich zorgen te maken vermindert. Burgers raken vervreemd van bedreigingen en voelen minder urgentie om op de hoogte te blijven.
Naarmate burgers zich minder zorgen maken over veiligheid, neigt de staat ertoe onzorgvuldiger te worden. Staatsfinanciën, zoals we al besproken hebben, zijn een goed voorbeeld. Schulden, fiscaal beleid of soms gebrekkige financiële rapportage kunnen burgers ervan weerhouden de werkelijke toestand van hun economie te zien.
Er zijn meer voorbeelden. Denk aan handelsbeleid. Als particulier koop je waarschijnlijk niets in een winkel die zichtbaar kinderarbeid gebruikt of je veiligheid ondermijnt door criminele activiteiten te bekostigen.
Een staat voelt zich echter minder beperkt om handel te bevorderen met een andere staat die mensen uitbuit en terroristen financiert, omdat het probleem verder weg ligt en de gevolgen voor de veiligheid minder duidelijk zijn.
‘De generatie die in welvaart is opgegroeid en heeft geprofiteerd van de spaargelden van de vorige generatie, beseft vaak niet dat ze boven haar stand leeft’
Als persoon zul je proberen te voorkomen dat je tuig moet betalen om je kinderen te beschermen. Een staat vindt het wederom gemakkelijker om huurlingen van dictators in andere staten te sponsoren om externe veiligheidsdreigingen, zoals terrorisme en migratie, af te weren, zelfs als dat beleid contraproductief is.
Opnieuw zijn de risico’s enorm, maar worden ze niet altijd gevoeld door de burgers in wier naam de staat de veiligheid zou moeten waarborgen.
In beide gevallen verzwakt de staat zichzelf en worden zijn tegenstanders machtiger. In beide gevallen zorgt de collectieve veiligheid van de staat ervoor dat bedreigingen verder weg en minder direct voelbaar zijn. Het idee achter de collectieve veiligheid van een staat is dat deze de veiligheid rationeler en efficiënter waarborgt.
Dit is echter niet altijd het geval, omdat de omvang van de staat afstand schept, de grootte van de staat een verdovende werking heeft ten aanzien van de natuurlijke mechanismen die roekeloos gedrag op persoonlijk niveau sanctioneren, en omdat de verantwoordelijkheidstermijn van besluitvormers korter is dan de tijd die nodig is om de gevolgen van onvoorzichtigheid duidelijk te maken.
Verwoestend
Een derde factor heeft te maken met de reactievertraging tussen generaties. Het kost tijd voordat de geest zich aan nieuwe realiteiten aanpast. Zuinige generaties zijn terughoudend om de vruchten van hun arbeid te plukken. De werkethiek en de verse herinnering aan ontberingen zullen hen ertoe brengen hun rijkdom te sparen in plaats van te consumeren.
De generatie na de Tweede Wereldoorlog in Europa bleef bijvoorbeeld tamelijk sober leven. Zij bouwde de wegen, de bruggen, de fabrieken, en het financiële vermogen waar we vandaag nog steeds op teren.
Hetzelfde gebeurde in China met de tweede generatie die de moeilijke economische hervormingen van Deng Xiaoping in de beginperiode doormaakte.
Een Chinese collega vertelde me eens: “Onze generatie en onze ouders hadden het te druk met werken om te beseffen hoeveel de staat veranderde, en waren te gestrest om de vruchten van onze arbeid te plukken.”
Ze vervolgde: “Mijn kinderen zitten nog steeds in dat patroon, maar hun kinderen hebben alleen comfort, rijkdom en succes gekend. Wij spraken over de wedergeboorte van China; voor hen zal China wedergeboren worden en zullen ze zich daarnaar gedragen. Hun verwachtingen kennen geen grenzen.”
Hier verstrijkt dus een halve eeuw van verandering tussen de opkomst en de wasdom.
Verschillende mechanismen verklaren de vertraging tussen de groei van de macht en de toename van het bewustzijn. Gezinnen werd simpelweg verteld hard te werken en veel te sparen. Bedrijven werden aangemoedigd om eerst buitenlandse consumenten te bedienen en een groot deel van de exportopbrengsten werd opnieuw geïnvesteerd in rijke landen om de handel gaande te houden.
Met andere woorden, het Chinese financiële systeem stimuleerde stilletjes het produceren van rijkdom, en veel minder het consumeren ervan.
Hoe groter de economische onevenwichtigheden worden, hoe meer wrijving en crises er zullen ontstaan
Het tegenovergestelde bestaat ook. De generatie die in welvaart is opgegroeid en heeft geprofiteerd van de spaargelden van de vorige generatie, beseft vaak niet dat ze boven haar stand leeft. Krediet is goedkoop en de propaganda van overheden om hard te werken maakt plaats voor propaganda van bedrijven om er flink op los te leven. De Amerikaanse ervaring staat lijnrecht tegenover de recente ervaring van China.
De Amerikaanse samenleving consumeerde onbeperkt, schijnbaar onbewust van het feit dat de staatsschuld groeide terwijl de economie nauwelijks concurrerender werd, en zich er ook niet al te veel van bewust dat hun regering stilletjes een soevereine garantie gaf dat de volgende generatie die schuld zou terugbetalen aan landen zoals China.
Zelfs als burgers zich er enigszins van bewust zijn, is er geen urgentie om er iets aan te doen. Dit stelt de correcties uit. Maar hoe groter de economische onevenwichtigheden worden, hoe meer wrijving en crises er zullen ontstaan.
“Door een langzame maar gestage voortgang zetten we onze stappen zorgzaam”, schreef Edmund Burke.
“Het succes of falen van de eerste stap geeft ons richting voor de volgende; en zo worden we, van begin tot eind, veilig door de hele reeks geleid.”
Het pad van Burke combineert geleidelijkheid met alertheid. En aan die alertheid − en eerlijkheid − ontbreekt het ons vaak. Het pad van de geleidelijkheid wordt dan een dwaalspoor.
Geleidelijke kleine aanpassingen culmineren dan beetje bij beetje in verwoestende, grote aanpassingen.
Lees ook
Klik op de hyperlinks hieronder
en vind meer berichten
Bron: De Morgen