Met onze blik neerwaarts op de smartphone hebben we de draad doorgesneden met de wereld rondom. De Duitse socioloog Hartmut Rosa pleit voor ‘resonantie’: voor een open ontmoeting met het verrassende en het onbeheersbare.
Jos Geysels – De Standaard
4 maart 2023
Leestijd: 5 min
‘Druk. Heel druk.’
Dat is dikwijls het antwoord op de vraag:
‘Hoe gaat het?’
Veel mensen hebben het inderdaad druk.
Ze zijn economisch productiever dan ooit,
slapen minder, praten vlugger en lopen
10 procent sneller.
De hardlopende Vlaming zoekt allerlei manieren om tijd te winnen,
vrije tijd te vergroten en reistijden
te verkleinen.
Velen zoeken de oplossingen in
timemanagement of zelfhulpboeken en
ondertussen blijven de burn-outs stijgen.
De zo begeerde vrije tijd is niet noodzakelijk ook bevrijde tijd, want stand-by moeten we hoe dan ook altijd zijn.
In Leven in tijden van versnelling, uit 2016,
schetste de Duitse socioloog Hartmut Rosa een fascinerend beeld van die
‘versnellingskringloop’ waarin we leven.
Technische versnellingen die tijdbesparend moeten zijn, leiden er – paradoxaal – toe dat ons levenstempo versnelt.
In plaats van onze autonomie en
zelfbeschikking te vergroten,
zijn we beland in het tegendeel:
in een systeem van ‘razende stilstand’.
Zo kan een auto een – vervuilend – middel zijn om je snel en comfortabel
van A naar B te begeven.
Maar als iedereen op hetzelfde moment die auto neemt, leidt die snelheid
tot traagheid of stilstand.
File als metafoor van de mobiliteitsparadox.
Een mening, graag
Die versnelling uit zich ook in onze opinievorming: onmiddellijkheid en gelijktijdigheid is daar de boodschap.
We kennen nog maar amper de feiten
of we worden al aangespoord om er onze mening over te geven.
Niet alles moet beschikbaar zijn. Als we de natuur toegankelijk willen houden, stoppen we beter met haar volledig beschikbaar te maken door haar te bezetten met wegen, verkavelingen en bedrijven
Voor Rosa is deze versnelde meningsvorming
een illustratie van ‘kort-kortpatronen’
waarin ‘de tijd heel snel gaat
en het rendement vluchtig is.’
We zijn rijk aan belevenissen
– zowat alles is nu een ‘beleving’ –
maar arm aan ervaringen,
zoals de Duitse cultuurfilosoof
Walter Benjamin al meer dan
een eeuw geleden wist.
De controle kwijt
Versnelling is een essentieel kenmerk van de moderne samenleving, dat de wereld enerzijds beheersbaar en beschikbaar wil maken, en anderzijds het gevoel geeft dat die wereld juist minder controleerbaar en voorspelbaar wordt.
Veel mensen zijn de controle kwijt, verliezen het
‘basisvertrouwen in de wereld en in zichzelf’.
Tegenover deze vervreemding pleit Rosa
in zijn recente essay Onbeschikbaarheid
voor resonantie.
Een manier van omgaan met de wereld
die zich wel richt op toegankelijkheid
maar niet op volledige beschikbaarheid,
een centraal begrip in Rosa’s betoog.
Het verlangen naar toegankelijkheid
is de laatste jaren veranderd in een verlangen naar beschikbaarheid, en het verlangen naar relaties in een verlangen naar objecten:
naar goederen en diensten zoals een safari
of een belevenisvolle cruise.
En als dat allemaal niet beschikbaar is,
vervallen we in frustratie, woede en
soms agressie.
Op de smartphone krijg je een stroom aan informatie, spelletjes en is er een permanent contact met anderen. Maar daardoor ben je minder gefocust op de omgeving. Onze blik is vooral neerwaarts gericht. De draad met de wereld rondom is doorgesneden.
Resonantie ontstaat juist in de open ontmoeting met het verrassende,
het onkenbare en onbeheersbare.
Niet alles moet beschikbaar zijn.
Als we de natuur toegankelijk willen houden,
stoppen we het best met haar volledig beschikbaar te maken door haar te bezetten met wegen, verkavelingen en bedrijven.
‘Een menselijk leven,’ schrijft Rosa,
‘lukt alleen daar, waar subjecten resonantie-ervaringen opdoen.
‘Het leven mislukt als sferen van resonantie
systematisch verdrongen worden door stomme, dat wil zeggen: puur causale
of instrumentele relatiepatronen.’
Zoals deze met de natuur die we nu louter behandelen als een instrument van onze behoeften.
Een mens kan onmogelijk zijn hele levensloop plannen, controlezucht leidt soms naar ongelukkig zijn en in het onderwijs en de zorg merken we wat de meetbare scores en administratieve last veroorzaken.
We verzekeren ons tegen alles maar kijken
met onzekerheid naar de toekomst.
Hoopvoller uitzicht
Rosa is geen doemdenker of onthaastingsprofeet, en evenmin een propagandist van de zelfhulpcultuur die individuele oplossingen voorspiegelt voor maatschappelijke problemen.
Zijn analyse sluit aan bij de kritische theorie van
Jürgen Habermas en de Frankfurter Schule,
maar zijn resonantie-alternatief refereert ook aan de filosofie van de vroege romantici als Goethe en Schiller, die op het einde van de achttiende eeuw in Jena – waar Rosa tegenwoordig lesgeeft – de kracht van de rede met die van de verbeelding wilden verbinden. Een synthese die ook Rosa nastreeft.
Zijn ideologische kritiek richt zich vooral op de chronische beheersingsdrang van de samenleving die haar vooruitgangsbelofte
onvoldoende inlost.
Het verlangen naar een beter leven eindigt dan soms in minder zelfbeschikking
en meer angst voor verlies.
Rosa’s resonantie-concept
wil een alternatief bieden.
Wie de wereld anders benadert,
zal een beter inzicht en een hoopvoller
uitzicht krijgen.
Zijn vrij abstracte begrip vereist,
zoals hij zelf aangeeft, verdere dialoog en vooral concrete uitwerking.
Want hoe ga je meer ruimte creëren voor deze resonantie?
Dat is niet louter een individuele beslissing,
het is ook afhankelijk van de werk- en leefomstandigheden.
En dan is de maatschappelijk-politieke vraag hoe we werk werkbaar kunnen organiseren uiterst relevant.
Wie in een doorhol economie overeind moet blijven of zich in permanente stand-bymodus bevindt, beschikt immers over weinig ruimte voor resonantie.
Wat ook onderbelicht blijft, is de ongelijke verdeling van de beschikbaarheid.
Rosa ontkent dat niet, maar hij geeft geen afdoend antwoord op de vraag hoe je een betekenisvolle verhouding aangaat met de ander en met de wereld, als je niet beschikt over elementaire goederen en diensten zoals voor mensen met de laagste inkomens.
Toch blijft zijn analyse, zeker in zijn vorig boek,
verhelderend en zijn de begrippen die hij aanreikt prikkelend.
Meer stilstaan bij de dingen en goed om je heen kijken levert inderdaad meer kennis en ervaringen op dan snel van de ene beleving naar de andere hollen.
Lees ook
Lees ook
Klik op de hyperlinks hieronder
en vind meer berichten
Bron: De Standaard