Volgens Martin Wolf, hoofdcommentator van de Financial Times, wordt 2026 een sleuteljaar voor Europa. Het oude continent loopt het risico verpletterd te worden tussen de molenstenen van de VS en China.
Maarten Rabaey – De Morgen
3 januari 2026
Leestijd: 12 min
“Nu wordt het echt gevaarlijk, omdat we onze welvaart ondermijnen.”
Martin Wolf
De laatste keer dat we Martin Wolf (79) spraken was in 2023, toen hij net De crisis van het democratisch kapitalisme had uitgebracht.
Met dat boek gooide hij hoge ogen omdat hij waarschuwde voor het steeds wankeler huwelijk tussen kapitalisme en democratie, terwijl een scheiding rampzalig zou zijn.
Daar staan we nu dichter bij dan ooit.
Overweegt hij voor de nieuwe editie zijn titel te veranderen in ‘het einde van democratisch kapitalisme’, na een jaar waarin trumponomics met handelstarieven hand in hand gingen met het terugschroeven van democratie in de VS én de trans-Atlantische relatie met Europa?
“Mijn nieuwe naschrift zal precies de vraag behandelen die u stelt. De titel blijft dezelfde, maar ik had evengoed ‘I Told You So’ op de cover kunnen zetten, want het is duidelijk dat de geest van het reactionaire nationalisme, waarvoor ik twee jaar geleden waarschuwde, nu overal aanwezig is.
In alle grote en sommige kleinere Europese landen zien we het oprukken van extreemrechts, of ‘het patriottische rechts’, zoals Trump het noemt.”
U bent dit jaar pessimistischer geworden?
“Ja, vandaag ben ik gealarmeerd over de weg die we inslaan. Ik geloof wel dat men nooit moet wanhopen. Er is een kans dat deze evolutie wordt teruggedraaid.
“Ik denk nog steeds dat er een 50/50-kans is dat Amerikanen erin zullen slagen hun republiek te redden en dat de huidige leiders niet het laatste woord zullen hebben over hun 250-jarige geschiedenis.
“Ik hoop ook nog steeds dat de ineenstorting van democratische instellingen zich niet opnieuw zal voordoen in Europa, zoals dat wel het geval was in de aanloop naar WO I en WO II.
(Toen de Joodse vader en moeder van Wolf uit respectievelijk Oostenrijk en Nederland naar het VK vluchtten voor het nazisme en de Holocaust, MR)
“Maar dit zijn duidelijk erg gevaarlijke tijden. Veel mensen zijn te zelfgenoegzaam over de waarschuwingen – ook intellectuelen, beleidsmakers en ambtenaren.”
Nemen Europese leiders de trans-Atlantische breuk met Trumps VS ernstig genoeg?
“Als ik ze een cijfer tussen 1 en 10 zou geven, zou het waarschijnlijk een 5 zijn. Commissie voorzitter Ursula von der Leyen is verre van perfect, maar neemt als leider beslissingen die ik respecteer.
“Ik ben vooral onder de indruk van Duitsland, dat Oekraïne ten volle blijft steunen en erkent dat we ons in een Zeitenwende bevinden.
“De nieuwe regering van bondskanselier Merz is vastbesloten meer uit te geven aan defensie én neemt de bedreiging voor de democratie in Europa ernstig. Voor onze economieën is Duitsland het belangrijkste land.
“Ik hoop dat de AfD er nooit een meerderheid haalt, omdat het nog steeds overwegend een oostelijke partij is en de meeste Duitsers zich nog steeds herinneren wat er nu bijna honderd jaar geleden is gebeurd met hun overgrootouders en grootouders.
“Ik maak me de grootste zorgen over Frankrijk. Marine Le Pen, of haar partijvoorzitter Jordan Bardella, zou weleens de volgende president van Frankrijk kunnen worden. Ze is een uitgesproken verdediger van Poetin geweest.
“Ik ben wel enigszins bemoedigd door het feit dat de Italiaanse premier Giorgia Meloni vrij standvastig blijkt, veel beter dan haar vreselijke vicepremier Matteo Salvini.
“Maar Europa staat nu onder druk, wordt bedreigd, en er zijn grote uitdagingen die maar niet worden aangepakt.
“Het moet zich voorbereiden om tegen Trump in te gaan.
“Persoonlijk vond ik dat het wraak had moeten nemen voor diens invoerheffingen.
“Europa moet erkennen dat Amerika, helaas tragisch genoeg, op dit moment niet langer een vriend is. Daarom moeten ze hun capaciteit opbouwen om zichzelf te financieren en hun economie en defensie te versterken.”
De handelstarieven effenden de weg voor het einde van de globalisering zoals wij die al jaren kennen. De wereldeconomie raakt gefragmenteerd. Zelfs de VS richten zich op hun achtertuin?
“Ja, maar volgens mij is de wereldeconomie niet duidelijk langs regionale lijnen gefragmenteerd. Ze versplintert op complexere wijze. Het is heel onduidelijk waar dit zal eindigen.
“Neem nu de nieuwe doctrine van het Witte Huis. Die suggereert dat de strategische regio het Amerikaanse continent is, wat je vanuit historisch veiligheidsoogpunt nog kan begrijpen.
“Al in de Monroedoctrine van 1823 kantten de VS zich tegen Europese kolonisatie in Latijns-Amerika. Tijdens de Koude Oorlog probeerden ze er invloeden van de USSR tegen te gaan, en nu is deze politiek vooral tegen China gericht.
“Maar de Chinezen hebben geen belang bij het uitlokken van een derde wereldoorlog in een regio waar ze het toch al heel goed doen.
“De economische hegemonie in Zuid-Amerika is voor de VS niet haalbaar en niet de moeite waard, want het blijft een vrij kleine economie.
“Voor de VS zijn er slechts twee regio’s in de wereld die belangrijk zijn:
- Europa, de belangrijkste economische partner van Amerika voor investeringen en handel in intellectueel eigendom
- En natuurlijk Oost- en Zuid-Azië
“Het zou voor de Amerikanen waanzin zijn om één of beide te laten vallen.
“De wereldeconomie is in belangrijke mate een natuurlijke eenheid, net zoals gedeelde mondiale problemen die de Amerikanen nu negeren, zoals het klimaat.
“Ik denk dus dat het volstrekt ondenkbaar en onrealistisch is om te zeggen: ‘We gaan allemaal naar huis en we handelen alleen maar met onze buren.’
“Er zal daarom volgens mij ook in Azië geen duidelijke breuk langs regionale lijnen plaatsvinden, want veel Aziatische landen, zoals Japan en Indonesië, willen evenmin deel uitmaken van een Chinees imperium.
“Ik geloof dus niet dat China het gemakkelijk zal hebben om zijn dominantie over Azië te vestigen.
“Maar als we zo dom zouden zijn om dat toe te laten, zou dat natuurlijk betekenen dat ze de helft van de wereld zouden controleren.
“Voor Europa en Amerika zou dat een ramp zijn.
“Het zou een vorm van zelfmoord zijn, omdat we dan de meeste dynamische economieën aan China geven. We riskeren dus een versnipperde en onbetrouwbare situatie.
“Daarom moet Europa zich voor onze toekomst blijven inzetten om in Azië partnerlanden te behouden.”
Dit kunnen we alleen als we zelf industrieel en technologisch sterk zijn. Er is, zoals het rapport van Mario Draghi waarschuwde, op dat vlak nog veel werk aan de winkel.
“Europa moet zichzelf versterken, en heeft daartoe de middelen en vaardigheden.
- Het moet zijn spaargeld gaan mobiliseren om meer in Europa te investeren.
- Het moet een meer op veiligheid gericht industriebeleid voeren.
- Het zal, naar mijn mening, meer moeten verenigen en dat betekent dat er een eengemaakte Europese kapitaalmarkt moet worden gecreëerd.
“We kunnen niet doorgaan met een situatie waarin alle belastinginkomsten feitelijk naar de natiestaten vloeien.
“Er moet meer Europese financiering komen, zoals gezamenlijke leningen om defensie te bekostigen. Nu zijn we enorm inefficiënt, met elk ons eigen defensieapparaat.
“We geven meer uit dan Rusland, maar we krijgen er niets voor terug omdat we zo gefragmenteerd zijn.
“Hetzelfde geldt natuurlijk voor onze economie. Het IMF en nu ook de ECB, heeft onderzoek gedaan naar de kosten van interne handelsbarrières.
“De handel in goederen is relatief vrij, maar de handel in diensten, waaronder financiën, is zeer beperkt. We doen gewoon niets.
“Nu wordt het echt gevaarlijk, omdat we onze welvaart ondermijnen, mensen minder gelukkig maken en ons verzwakken.
“De veranderingen moeten snel komen.”
Wat moet voor u nu de absolute prioriteit zijn?
“We moeten ons meten in de twee sectoren van de wereldeconomie die toonaangevend zijn op het gebied van innovatie:
- Digitale technologie, AI, halfgeleiders, enzovoort
- En ten tweede schone technologieën, de ontwikkeling van hernieuwbare energie, elektrische voertuigen en de volledige transformatie van ons energiesysteem
“De VS nemen het voortouw in de eerste en China in de tweede categorie.
“Europa staat nog nergens, voor de eerste keer sinds de industriële revolutie. Dat moet een continentale wake-upcall zijn.”
Voor veel technologie, AI en defensie-investeringen zijn we nu nog afhankelijk van een Amerikaans oligopolie. Moet Europa meer die invloed inperken door kartelvorming en concurrentievervalsing tegen te gaan?
“Het is nu duidelijk een van de strategische doelstellingen van de regering-Trump om de monopolieposities krachtig te verdedigen.
“De zeer machtige techbro’s oefenen veel druk uit om ervoor te zorgen dat Europa niet in actie komt.
“Maar mijn antwoord is: ja.
“Ik ben van oudsher voorstander van vrijhandel, maar er zijn altijd grenzen als het gaat om het beschermen van je fundamentele veiligheid.
“We hebben dus gelijk als we aandringen op passende gedragsregels voor de techbedrijven. We hebben geen enkele controle of invloed op de wijze waarop AI zich ontwikkelt, terwijl het een transformatieve technologie is voor de mens.
“Met name het huidige gedrag van de socialemediabedrijven is roofzuchtig.
“Ik vind dat ze wettelijk verantwoordelijk moeten worden gehouden voor wat ze posten.
“Ik maak me grote zorgen over het bewijs van de schade die sociale media aan kinderen toebrengen, en steun het Australische initiatief om het gebruik van sociale media onder de 16 te verbieden.
“Er is ook ontzettend veel frauduleuze oplichting. Zelfs van mij is er al een deepfake video gemaakt waarin ik zogezegd beleggingsadvies gaf. Ik vond dat erg verontrustend.”
Naast het verstrengen van regels stelt zich nog een andere vraag: moeten we als Europeanen alternatieven promoten?
“Ja. De Fransen doen het naar mijn weten vrij goed met Mistral, een AI-start-up
(Die nieuwe modellen van generatieve artificiële intelligentie ontwikkelt voor bedrijven, met een maatschappelijk verantwoorde visie op technologie, MR).
“Dit kan dienen als voorbeeld voor een Europese inspanning.”
Hoe doen we dat dan concreet. Door een ‘Europese AI Valley’ op te richten?
“We hebben één industrieel-technologisch voorbeeld van een succes dat kan dienen als inspiratie: Airbus.
“Dat werd veertig jaar geleden opgericht omdat we vonden dat we te ver achterliepen in de burgerluchtvaart en het een grote fout was om het Amerikaanse Boeing te laten domineren.
“Het idee van dit soort Europese samenwerking kunnen we volgen, denk ik.
“We zijn collectief rijk genoeg om ook voor AI onze eigen alternatieven te financieren en te ontwikkelen.
“We zullen dan wel moeten leren aanvaarden dat één of twee regio’s dominant worden in Europa, de Oxford-Cambridge-corridor bijvoorbeeld, of Frankrijk en Scandinavië…
“We kunnen niet in elk Europees land volwaardige digitale wereldleiders hebben; onze experts moeten als bijen in één korf op één plek samenwerken.
“De grote les van de Europese geschiedenis is dat we elkaar doden als we elkaar bevechten. Als we verenigd zijn, kunnen we véél bereiken.
“We zijn met meer dan 500 miljoen mensen, een van de drie grootste economieën ter wereld én een grote handelsmacht.
“Ik hoop hartstochtelijk dat de Europeanen inzien dat de oude manieren niet meer werken en zelfs gevaarlijk zijn.
“Als we op dit pad doorgaan zullen we worden verpletterd en verscheurd door onze vijanden.”
AI-datacentra hebben wel enorm veel energie nodig, wat we onvoldoende hebben.
“Ik betwijfel ten zeerste of Europa kan concurreren met het soort energie-intensieve AI-paden die de VS volgen. Door hun diverse hulpbronnen en hun locatie is hun energie goedkoper.
“We moeten op een veel efficiëntere manier energie opwekken en opslaan voor onze datacentra, een weg die China al is ingeslagen.
“Ik kan me bijvoorbeeld voorstellen dat Europa zijn datacentra op een dag aansluit op zonne-energie uit Noord-Afrika, dat op dat vlak over een enorm potentieel beschikt.
“Het zal dan wel kolossale investeringen vergen om stroom over de Middellandse Zee te transporteren. Mogelijk zit daar de toekomst.
“We moeten dan echt wel een Europees energienetwerk creëren, wat we tot nu toe ook volledig nalieten.
“Telkens als ik naar Spanje ga, klagen ze dat ze geen elektriciteit door Frankrijk kunnen transporteren. Dat is absurd.
“Dit reële probleem zal nog veel strategisch denkwerk vergen, om dit als continent aan te pakken.”
Er bestaat intussen een angst voor een nieuwe beurszeepbel, zoals we hadden tijdens de dotcomcrisis van 2001, of zelfs een kredietcrisis zoals in 2008.
“Nou, als we een beurszeepbel zoals in 2001 zouden krijgen, zou dat volgens mij eigenlijk best goed zijn.
“Als je erop terugblikt was de dotcomcrisis een nuttige correctie. Het nam veel hype weg. Het verhinderde de opkomst van een golf van krachtige dotcombedrijven niet.
“Het idee van ‘creatieve destructie’, een concept van econoom Joseph Schumpeter, is niet verkeerd.
“Er zijn in dat geval wel twee bredere gevolgen waar we ons zorgen over moeten maken, al denk ik dat we ze aankunnen.
“Een ineenstorting van de aandelenmarkt zou wellicht de investeringsboom drastisch verzwakken.
“Maar de grootste vraag is de grootte van de verborgen schuld.
“Het bewijs dat ik tot nu toe zag, wijst er voorlopig niet op dat er een groot aantal wanbetalingen zal zijn die de integriteit van het financiële kernsysteem in gevaar zouden brengen.
“Maar sommige analisten zijn wel bezorgd over de schulden die zich binnen de AI-zeepbel opstapelen.
“Ik maak me persoonlijk veel grotere zorgen over de oplopende overheidsschulden.”
Martin Wolf
- Geboren in Londen op 16 augustus 1946
- Chief Economics Commentator van zakenkrant Financial Times
- Honorary Fellow Nuffield College Oxford, waar hij economie studeerde
- Eredoctor London School of Economics
- Auteur van o.a. Waarom globalisering werkt (2004) en De crisis van het democratisch kapitalisme (’23, nieuwe editie ’26)
Lees ook
Overzicht
Lees alle berichten in deze categorieën
Bron: De Morgen