In Het uur van de wolven voorspelt filosoof en schrijver Giuliano da Empoli dat de alliantie van brutale leiders en techmiljardairs in onbeheersbare chaos zal uitmonden. ‘AI kan eenzelfde impact op de mensheid hebben als kernwapens.’
Tom Pardoen – De Morgen
7 juni 2025
Leestijd: 20 min
‘AI kan eenzelfde impact op de mensheid hebben als kernwapens.’
Giuliano da Empoli
Wanneer we Giuliano da Empoli tegemoet treden in een zonovergoten Amsterdam wil hij een misverstand uit de weg ruimen. In eerdere interviews is hij omschreven als ‘adviseur van de Franse president Emmanuel Macron’. Zo stond het ook op het kaft van de eerste druk van de vertaling van Het uur van de wolven.
Een euvel dat dient rechtgezet: Da Empoli was geen werknemer, maar een genodigde van Macron wanneer die naar New York reisde voor de algemene vergadering van de Verenigde Naties.
Da Empoli was zo een bevoorrechte getuige in de geopolitieke machinekamer. Hij woonde lethargische plenaire zittingen bij, waar regeringsleiders een ongeïnteresseerd publiek van een handvol mensen toespraken.
Hij stelde vast dat het echte werk plaatsvindt in de krappe wandelgangen van het VN-hoofdkwartier, waar het testosteron tegen de muren spat en politieke bazen, hun medewerkers en bodyguards weigeren uit de weg te gaan als ze op elkaar botsen.
In New York ontmoette Da Empoli de Saudische kroonprins Mohammed bin Salman en de Salvadoraanse despoot Nayib Bukele Ortez: zo werd de kiem gezaaid voor zijn nieuwe boek “dat er niet had moeten komen”.
Eigenlijk was Da Empoli aan een nieuwe roman aan het werken, de opvolger van zijn wereldwijde bestseller De Kremlinfluisteraar.
“Die roman komt er nog, hoor, het zal een verhaal worden over tech bros en politieke intriges. Maar toen ik aan het schrijven was, bleef de realiteit op de deur van mijn schrijfkamer bonken. Er waren geregeld van die momenten waarop de realiteit de fictie overtrof”, vertelt hij met zijn kenmerkende zachte stem.
“Ik werd er moedeloos van, ik wilde zoete wraak nemen op de realiteit. Daarom heb ik de roman even opzijgelegd en heb ik me weer aan non-fictie gewaagd. Het nadeel van een roman is dat alles steek moet houden, anders raak je de lezer kwijt. Bij non-fictie maakt dat niet uit, het is wat het is.” (lacht)
Het uur van de wolven is een overrompelend erudiet essay, maar Da Empoli schrijft met het elan van de romancier. Hij roept historische en levende personages zwierig tot leven en wisselt even fluks van decor als de regisseur van een Bondfilm.
Van de Azteken gaat het naar revolutionair Rusland, van het Firenze van de renaissance naar contemporain New York. De veelheid van perspectieven doet bij momenten duizelen, maar de schrijver heeft ontegensprekelijk de zeitgeist bij de lurven.
Getty Images
We ontmoeten Da Empoli exact twaalf uur na de release van Mountainhead, een bijtende satirische film van de makers van Succession over vier techmiljardairs die zich terugtrekken op een bergtop, terwijl wereldwijd rellen uitbreken door fake news en deepfakevideo’s die verspreid worden door een app van een van de vier.
Terwijl ze zich tegoed doen aan Duvel, Stella Artois, Franse kazen en ketamine leggen ze met een telefoontje het stroomnet in België plat, onderhandelen ze over het presidentschap van Argentinië en bedenken ze een plan om op iets langere termijn de bestaande wereldorde omver te schoppen.
Wanneer de Amerikaanse president aan de lijn hangt, in paniek omdat de wereld in brand staat, klinkt het: “Hij is onze vriend, maar hij is dom.”
Het is alsof regisseur-scenarist Jesse Armstrong aan zijn water voelde dat de amourette tussen Donald Trump en Elon Musk misschien niet helemaal oprecht was, en niet kon blijven duren.
Da Empoli heeft Mountainhead nog niet gezien, maar de parallellen met Het uur van de wolven zijn frappant: zijn essay markeert even goed de geboorte van een nieuwe wereldorde, dat het heel oude fuseert met het hagelnieuwe.
“Je kunt politieke wolven zoals Donald Trump, Mohammed bin Salman en Nayib Bukele onmogelijk begrijpen als je kijkt door de politieke lens van de voorbije dertig jaar”, vertelt Giuliano da Empoli.
“Maar als je de klassieken leest – Tacitus, Suetonius en ook minder oude werken zoals Il Principe van Machiavelli – herken je hen onmíddellijk: ze zijn het archetype van de brutale leider die gelooft in geweld.
“Ze zijn onvoorspelbaar, nemen beslissingen die destabiliserend zijn, die shockeren en ontzag oproepen. Dat type leider is allesbehalve nieuw, hij was gewoon een tijdje uit beeld verdwenen.”
“Wat wel nieuw is, is dat die leiders steunen op een hypermoderne technologische infrastructuur. Ze kunnen rekenen op de uitdrukkelijke hulp van techmiljardairs, die net als hen de oude wereld weg willen, met haar oude regels en establishment.”
Wanneer bent u zich beginnen te realiseren: wat we nu meemaken, is meer dan een hobbel in de weg?
“Het is niet altíjd een voordeel om Italiaan te zijn, maar het helpt wel om tijdig politieke chaos te herkennen. (lacht)
“Wij zijn het Silicon Valley van de politieke instabiliteit en experimenten. Op dat vlak verschillen België en Italië niet zo gek veel van elkaar.
‘Een bepaald gedrag en manier van praten worden het nieuwe normaal. Competentie en ervaring komen in slecht daglicht te staan, incompetentie wordt een kwaliteit’
“Ik bedoel maar: mijn antennes stonden meteen op scherp toen de Britten voor brexit stemden en de Amerikanen voor Trump.
“Veel mensen wilden graag geloven dat dat accidents de parcours waren, uitschuivers, maar ik begreep meteen dat we een fundamentele verschuiving meemaakten.
“Ik had er al over geschreven in mijn vorige boek: The Engineers of Chaos. We zagen in het verleden vaak dat alle regels op hun kop worden gezet wanneer de ontevredenheid over het bestaande politieke systeem te hoog oploopt.
“Dan rukt een politieke carnavalsstoet uit en wordt een bepaald gedrag en manier van praten het nieuwe normaal. Competentie en ervaring komen in slecht daglicht te staan, incompetentie wordt een kwaliteit.”
Zoals Trump er prat op gaat dat hij niet leest?
“Boeken en kranten horen volgens hem thuis in een museum. Hij communiceert alleen mondeling. Dat hij niet veel weet, is een voordeel: als je vanuit de buik aan politiek doet, is kennis een hinderpaal.”
U herkent autoritaire leiders à la Trump in het werk van Machiavelli. Machiavelli haalde voor zijn tot op vandaag relevante Il Principe de mosterd bij de Florentijnse hertog Cesare Borgia.
“Machiavelli omschreef Borgia als het perfecte machtsbeest: half vos, half leeuw. Sluw genoeg om mensen te vleien, maar ook gewelddadig genoeg om hen te onderwerpen.
“De tijd van Borgia is een interessante tijd in het licht van vandaag. Bij het begin van de vijftiende eeuw had de zware artillerie net zijn intrede gedaan, het Franse leger gebruikte kanonnen die zo krachtig waren dat ze stevig ommuurde steden in puin konden leggen.
“Dat is een patroon in de geschiedenis: als aanvalstechnologie sneller evolueert dan verdedigende technologie krijg je een periode van onrust, chaos en oorlog.
“Op dit moment beleven we weer zo’n tijd van revolutionaire ontwikkelingen: een cyberaanval kost amper geld en het is ongelooflijk moeilijk om je ertegen te verweren.
“Drones zijn spotgoedkoop in vergelijking met luchtafweer. Sociale media vergiftigen het publieke debat en het is moeilijk om je te organiseren tegen de polarisatie die ze veroorzaken.
“In de digitale sfeer gedijen de extremen beter dan de gematigde stemmen.
“Ik schrijf in het boek over Alexander Nix, de CEO van Cambridge Analytica (het databedrijf dat beschuldigd werd van beïnvloeding tijdens onder meer de brexit-campagne, red.).
“Nix legde aan potentiële klanten uit dat je niet meer Coca-Cola verkoopt met commercials en affiches. Wat je moet doen, zei hij, is de temperatuur in de bioscoop stelselmatig verhogen, zodat de mensen dorst krijgen.
“Dat is wat zijn bedrijf volgens hem deed: de temperatuur doen oplopen.”
U bent 53, u was tijdens de jaren 90 dus een jongvolwassene.
“Ik heb geen al te beste politieke opvoeding genoten, vrees ik. (lacht)
“Als je in West-Europa woonde, waren de jaren 90 een uniek tijdperk – op het absurde af – van stabiliteit en vrede.”
Na de val van de Muur klotste het enthousiasme tegen de plinten: we hadden al onze zaakjes op orde, het einde van de geschiedenis werd afgekondigd. Waren we optimistisch of naïef?
“Er kwam wel wat naïviteit bij kijken. Macht is intrinsiek gewelddadig, die logica kun je niet zomaar vervangen: geweld laat zich niet beteugelen door een afspraken, wetten en internationale verdragen.
‘Macht is intrinsiek gewelddadig. Geweld laat zich niet beteugelen door afspraken, wetten en internationale verdragen’
“Aan de andere kant mogen we ons als Europeanen niet neerleggen bij de brutale stijl van Trump en andere politieke wolven. Dat zou een kolossale vergissing zijn.
“Het Europese model is het product van het falen van het koloniale systeem, dat definitief ten val is gekomen met de twee wereldoorlogen. Uit die assen is de Europese Unie ontstaan.
“Filosoof Peter Sloterdijk noemt de Europese Unie niet voor niets een federatie van gefaalde wereldrijken die elkaar en zichzelf vernietigd hebben.
“Dat nieuwe model is niet perfect, we moeten een paar dingen bekijken, maar het is wel een gesofisticeerd, geavanceerd antwoord op het autocratische model.
“De Europese Unie is meer dan de moeite waard om voor te vechten.”
Rahm Emanuel, voormalig stafchef van Barack Obama, stelt dat tijdens de bankencrisis de kiem is gezaaid van de antiliberale sentimenten van nu. Er zijn amper bankiers ter verantwoording geroepen. ‘We hadden de bankiers naar het marktplein moeten slepen’, meent hij.
“De bankencrisis was ontegensprekelijk een van de dominosteentjes die gevallen zijn, dat klopt.
“Het was een overduidelijk falen van het systeem en vervolgens zette dat systeem zichzelf uit de wind, terwijl veel gewone Amerikanen en Spanjaarden de dupe waren. Dat heeft een grote rol gespeeld in hoe nu naar de elites wordt gekeken.
“Maar volgens mij is de digitalisering de fundamentele tectonische verschuiving.
“We hebben bijna alle aspecten van ons leven uit de gereguleerde, democratische sfeer gehaald en verplaatst naar een digitaal Somalië, een gefaalde staat waar geen rechtsregels van tel zijn en waar de wil van de digitale warlords wet is.”
Het werd me droef te moede nadat ik uw boek had uitgelezen, alsof de totale vernietiging onafwendbaar is.
“In elk geval is de totale chaos onafwendbaar. We zien het nu al rond ons en het zal alleen maar verergeren.
“Maar ik trek de vergelijking met de renaissance in Italië door: uiteindelijk zijn er nieuwe defensieve structuren bedacht die beter bescherming boden tegen artillerievuur.
“Het nog gefragmenteerde Italië van de tweede helft van de zestiende eeuw heeft een periode van relatieve rust en vrede gekend. Toen is nota bene het toerisme ontstaan in Italië, met jonge edellieden en aristocraten die er hun grand tour deden.”
Het is dus zaak om nu digitale forten te bouwen?
“Ja. De vraag is: koloniseert de liberale rechtstaat de digitale sfeer of andersom?
“Wie deelt de lakens uit: de democratische instellingen of de techmiljardairs?”
De EU treedt al heel wat forser op tegen big tech dan de VS, zowel voor eerlijke concurrentie en consumenten bescherming.
“Het is geen toeval dat J.D. Vance de Europese Unie zo frontaal aanvalt. Hij heeft er een hekel aan dat wij de macht van big tech aan banden leggen. Die afkeer deelt hij natuurlijk met Elon Musk.
“Zelfs de zogenaamde good guys, zoals Apple, hebben fundamentele problemen met wat zij de regeldrift van Europa noemen.
“Ze steken erg veel geld en energie in het bevechten van Europese maatregelen, dat betekent dat we hen echt dwarsliggen.
“Dat is een van de weinige lichtpuntjes, maar ik vrees toch dat er ook hier geen echte sense of urgency is. Je kunt dit niet oplossen op een louter technocratische manier.
“De uitdaging is ook politiek en cultureel. De liberale democratie moet zich robuust tonen. We moeten de soevereiniteit van de democratie herstellen.
“Europese politici moeten het Europese project opnieuw met fierheid uitdragen en die trots hardop uitspreken.”
De Amerikanen hebben zichzelf altijd graag gezien als het ultieme toonbeeld van democratie, rechtschapenheid en fatsoen. Moet Europa die rol overnemen?
“Ja, en heel expliciet. Europe needs to rise to the occasion.
“Veel Europese politici gaan nog altijd op een veel te pragmatische manier om met de retorische bulldozer Trump. Door de fluwelen handschoenen aan te trekken hopen ze deals uit de brand te slepen.
“Ik ben het zo beu als koude pap, dat paaien van Ursula von der Leyen. Als we dat blijven doen en geen duidelijke stelling nemen op het vlak van beleid en ideeën, maken we een kapitale fout.
“We zijn te afhankelijk geworden van de VS, we moeten de arena hertekenen en een eigen model ontwikkelen. Investeren in de eigen industrie. Op het vlak van veiligheid, maar ook op het vlak van tech.
“En dat model mogen we niet naar het beeld van Silicon Valley kneden.
“Het Europese model zal wellicht meer op Airbus lijken dan op Google. Airbus is een pan-Europees bedrijf, met de Spaanse, Franse en Duitse overheid als aandeelhouder.”
Nog een interessante maar bloedlinke technologie: crypto. Trump was altijd tegen bitcoins, tot hij dat – met electoraal oogmerk – niet meer was. Intussen heeft hij zijn eigen lucratieve cryptomunt. Omdat we niet kunnen weten wie die cryptomunten koopt, kunnen we ook niet uitsluiten dat er geen corruptie is.
“Ik wil niet de indruk wekken dat ik Trump onderschat, maar je mag hem ook niet overschatten.
“De primaire motivatie van Trump is kraakhelder: hij wil de rijkste man ter wereld worden.
“CNN heeft berekend dat hij elke maand 1 miljard dollar verdient met zijn presidentschap. Hij zal zich dus moeten haasten als hij nog de rijkste wil worden voor het einde van zijn mandaat. Of hij moet wat langer aanblijven, met hem weet je nooit.
“Hij begrijpt financiële macht duidelijk beter dan politieke macht, maar zijn persoonlijke ambities vallen wonderwel samen met de grotere politieke en culturele ambities van zijn achterban: deregularisering.
“Cryptomunten zijn een manier om de macht van centrale banken te omzeilen. Het is geen toeval dat Peter Thiel (Duits-Amerikaanse investeerder en activist, die zichzelf als een conservatieve libertariër omschrijft, red.) en Musk elkaar bij PayPal hebben leren kennen. ”
Het zijn de Republikeinen die nu handjeklap doen met de techmiljardairs, bij de inauguratie van Trump zaten ze op de eerste rij. Maar het zijn de Democraten, schrijft u, die het tapijt hebben uitgerold.
“Dertien jaar voor de bromance tussen Trump en Musk − al lijkt de liefde nu wat bekoeld (lachje) − onderhield Barack Obama al innige contacten met Eric Schmidt, tot dan de grote baas bij Google.
“Schmidt heeft een belangrijke rol gespeeld in de herverkiezing van Obama, met zijn Project Narwhal, waardoor het verkiezingsteam van Obama heel nauwkeurig wist welke potentiële kiezers ze moesten aanspreken.
‘Het innige contact tussen Google-baas Eric Schmidt en Barack Obama was zeker de eerste politieke duw in de rug van big tech’
“Musk was heel duidelijk aanwezig bij Trump, Schmidt was veel discreter, bleef op de achtergrond en gaf geen interviews.
“Schmidt leek ook minder verdacht, omdat hij de good guys hielp, maar het was zeker de eerste politieke duw in de rug van big tech.
“Niemand, maar vooral de Democraten niet, hebben hen een strobreed in de weg gelegd.”
Wellicht ook omdat het hun verstand te boven ging. Toen Mark Zuckerberg zich in de Senaat moest verantwoorden voor buitenlandse inmenging in de Amerikaanse verkiezingen via zijn platformen bleek dat de senatoren niets begrepen. Slapstick was het.
“Ja en op dat moment was de sneeuwbal al aan het rollen. Toen Biden aantrad, zag je dat hij hen een beetje wilde aanpakken, maar zeker niet te hard. Maar zelfs over dat kietelen was big tech pissig.
“Nu zijn ze van kamp gewisseld, zoals in de sterren geschreven stond: dat ze aan de kant van centrumpolitici stonden, was onnozel en hypocriet. Ze doen ook geen enkele moeite meer om het te verbergen.
“Tot op zekere hoogte wil ik vergeven dat ondernemers wat opportunistisch hun zakenbelangen verdedigen, maar wat we nu meemaken, gaat veel verder. ”
In Mountainhead bekokstoven de vier hoofdpersonages – duidelijk gebaseerd op bestaande tech bros – een nieuwe techwereldorde die de natiestaat moet vervangen. ‘Are you people dumb’, mijmert het personage van Steve Carell. ‘This has to happen.’
“Die lui leven in de stellige overtuiging dat ze slimmer zijn dan de rest van de wereld. Ze geloven echt dat ze het oude regime kunnen omvergooien en vervangen door een nieuw systeem waarin beslissingen niet gemaakt worden door volksvertegenwoordigers, maar door AI.
“In de twintigste eeuw was de belangrijkste politieke breuklijn die tussen staat en markt. De politieke breuklijn van de 21ste eeuw zal zijn die tussen mens en machine.
“En eigenlijk zijn we daar stilaan al aanbeland, AI is al ver doorgedrongen in ons dagelijkse leven, alles wordt geautomatiseerd.
“Ik ben geen luddiet. Natuurlijk ben ik niet tegen efficiëntie en misschien kunnen machines echt beter rationale beslissingen nemen, maar de vraag is: waar trek je de grens?”
Ironisch genoeg was Elon Musk een van de eersten om te waarschuwen voor de gevaren van artificiële intelligentie.
“Ze denken niet allemaal over alles hetzelfde. Ik vergelijk hen in het boek met de conquistadores in de Nieuwe Wereld.
“Hernán Cortés en Diego Velázquez waren rivalen, maar ze deelden hetzelfde doel: Mexico met harde hand veroveren .
“Die variatie zie je ook in big tech: sommigen zeggen dat we Mars moeten koloniseren om als soort te overleven, anderen geloven dat we ons bewustzijn in de cloud zullen uploaden. Maar ze zijn het er allemaal over eens dat wat nu bestaat, vernietigd moet worden. En dat is heus geen catastrofale fantasie.
“Toen Jake Sullivan opstapte als National Security Advisor van Biden zei hij dat er op dit moment vier, misschien zelfs vijf onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten lopen die een even grote impact kunnen hebben als het Manhattan-project.”
De dekmantel voor de ontwikkeling van de eerste atoombommen.
“AI kan een zelfde impact hebben op het voortbestaan van de mensheid als kernwapens.
“Alleen is het probleem – dat zeg ik niet, maar Jake Sullivan, wellicht een van de best geïnformeerde mensen ter wereld – dat niemand over de schouders meekijkt.
“Ze zijn helemaal in de handen van die figuren die van de werkelijkheid zijn losgezongen, dronken van hybris.”
Op politiek vlak zijn de Democraten intussen nog altijd stuurloos, ze hebben nog altijd geen begin van antwoord kunnen formuleren op de populariteit van Trump.
“Sinds 1980 hebben de Democratische alleen kandidaat-presidenten en kandidaat-vicepresidenten met een een diploma rechten naar voren geschoven, op Tim Walz na. Dat is toch ongelofelijk? Dat zegt iets over hoe zij aan politiek doen en waarom zij nu zo onmachtig zijn.
“Ze hopen dat het recht zal zegevieren, waar op zich niks mis mee is, maar het is een hopeloos beperkte strategie: de rechtszaken lopen, maar intussen kan Trump vrijelijk zijn gang blijven gaan.
“‘Dood aan alle advocaten’ is regel nummer één van iedereen die de macht wil grijpen, dat wist Shakespeare al.
“Het is geen toeval dat de wolven vandaag hun pijlen richten op de rechtbanken.
“Het is een simpel maar o zo krachtig argument: ‘Het systeem verhindert ons om de echte problemen van de mensen aan te pakken.’”
JD Vance heeft al letterlijk beweerd dat rechtbanken de wil van het Amerikaanse volk dwarsbomen. Het riedeltje van Geert Wilders klinkt navenant.
“Het heeft zelfs iets van een mirakel. In theologische termen is een mirakel een tussenkomst van god die de regels van de mens breekt.
“Als zo’n figuur zegt dat hij alle problemen:
- Koopkracht
- Veiligheid
- Migratie
zal oplossen door de bestaande regels te breken, is dat een erg krachtige positie.
“Als je dan gewoon argumenteert ‘dat we de regels moeten respecteren’, sta je in een zwakke uitgangspositie.”
Michelle Obama, ook in het bezit van een rechtendiploma, zei ooit: ‘When they go low, we go high.’
“Dat bedoel ik, dat is gevaarlijk. Dat toont dat ze nog altijd hopen dat Trump een accident de parcours was en dat alles snel weer bij het oude zal zijn.”
Vecht niet met een varken, luidt het cliché toch? Je zult alle twee even vuil worden, maar het varken houdt daarvan.
“In digitaal Somalië zul je je slag niet thuishalen, dat klopt. Daarom moeten we hard ingrijpen in de digitale sfeer en maken dat die weer veilig wordt.
“Misschien zal de aanzet van onze kinderen komen, die veel te veel worden blootgesteld aan schermen en sociale media; hun mentale gezondheid lijdt onder die junkfood.
“Misschien kunnen we van daaruit het debat openbreken.”
De teneur van uw boek is gitzwart, maar de voorbije maanden zijn enkele verkiezingen anders uitgedraaid dan gedacht. In Canada en Australië haalden centrumkandidaten het van autoritaire kandidaten. In Roemenië werd een kandidaat gesteund door Russische farm bots op tijd ontmaskerd.
“Canada is een indrukwekkend voorbeeld van hoe een goed werkende democratie functioneert.
“Een meerderheid van de Canadezen heeft gestemd voor Mark Carney, die nochtans vanuit een verloren positie aan de campagne was begonnen.”
Carney is de enige die Trump met sprekend gemak en waardig trotseerde in The Oval Office.
“Indrukwekkend. De Europese leiders kunnen daar een puntje aan zuigen.
“Het was interessant om te zien hoe Friedrich Merz zich gedroeg. Hij heeft ooit aan het hoofd gestaan van de Duitse afdeling van vermogensbeheerder BlackRock: anti-Amerikaans kun je hem dus niet noemen.
“Ik stel me voor dat hij, net als Carney, als atlanticus nog het meest van al teleurgesteld is in de Amerikaanse houding. De reactie zal uit die hoek moeten komen.”
Tot slot, u hebt zich een tijdje in het zog van de Franse president Macron genesteld. Uw verslagen van hoe het eraan toegaat op de algemene vergadering van de VN zijn behoorlijk onthutsend. Bent u niet cynisch geworden na uw observatiestage?
“Nee. Het idee voor het boek is ontstaan in de wandelgangen en ik besef ook dat het bij momenten donker en ironisch is en dat er weleens ontgoocheling doorklinkt, maar het is in wezen geen cynisch boek.
“Ik heb het boek geschreven als een neutraal observator, ik keek mee vanop mijn stoel in de hoek van de kamer.
“Politiek is theater, dat kan ik niet meer ontkennen, maar cynisch ben ik niet geworden. Ik heb nog altijd een paar diepgewortelde overtuigingen.”
Bio
- Geboren op 27 augustus 1973 in Neuilly-sur-Seine
- Heeft de Italiaanse en Zwitserse nationaliteit
- Was schepen van Cultuur in Firenze en adviseur van de Italiaanse premier Matteo Renzi
- publiceerde in 2022 zijn debuutroman De Kremlinfluisteraar
Bron: De Morgen