Donald Trump verklaarde om de haverklap dat een deal met Iran nabij was. Wordt de zoveelste keer de goeie keer voor de Amerikaanse president, of heeft hij zijn land onherroepelijk meegesleurd in een nieuwe forever war? Jonathan Holslag en Rudi Vranckx: ‘Een akkoord is pas een akkoord als het wordt uitgevoerd.’
Ernesto Rodriguez Amari – De Morgen/Humo
30 juni 2026
Leestijd: 17 min
‘Ik ben bijzonder geschokt door onze dubbele moraal, onze morele lafheid: kop in het zand’
Rudi Vranckx
Na weken van militaire escalatie ondertekenden de Verenigde Staten en Iran vorige week in het opulente paleis van Versailles een onverwacht staakt-het-vuren.
Een gebeurtenis met de historische draagwijdte van het einde van de Eerste Wereldoorlog of toch vooral gebakken lucht?
VUB-professor internationale politiek Jonathan Holslag en voormalig oorlogsjournalist Rudi Vranckx krabben het bladgoud van Donald Trumps diplomatieke trofee.
Een akkoord met Iran, in Versailles, met Emmanuel Macron als gastheer: is dit vrede of vooral theater?
Rudi Vranckx: “De locatie is wel heel erg over the top. (lacht)
“Maar goed, dat maakt het ook prikkelend. Alleen: een vredesakkoord is veel gezegd.
“Een akkoord is pas een akkoord als het wordt uitgevoerd. Wat er nu ligt, is vooral een intentieverklaring, een memorandum of understanding.
“Men zegt eigenlijk: we zullen zestig dagen praten en intussen proberen dat en dat te realiseren.
“Ik denk dat ze gewoon allebei tijd gekocht hebben: Trump met het oog op zijn WK, zijn vieringen en de midterms. Iran omdat het economisch op de knieën zit.”
Jonathan Holslag: “Ik denk vooral dat Iran de ijdelheid van Trump goed naar zijn hand heeft weten te zetten.
“Wat ik boeiend vond, was dat Macron in Versailles geflankeerd werd door Stephen Schwarzman. Hij is de grote baas van investeringsmaatschappij Blackstone: wat doet die in godsnaam op een Iraans-Amerikaanse top?
“Ik heb ooit het genoegen gehad naast hem te zitten in het paleis in Brussel, vlak voor de verkiezing van Trump.
“Ik vroeg hem toen of zo’n protectionistische president niet slecht zou uitpakken voor zijn investeringsfonds, met aanzienlijke belangen in China.
“Schwarzman zei toen vlakaf: ‘Never mind, we will tell him what to do.’
“Daar moest ik meteen aan denken toen ik hem op de beelden uit Versailles zag opduiken.
“Het eerste wat Trump na de ondertekening zei, was: ‘Oil prices down, stocks up.’
“Uiteindelijk wil Trump economische stabiliteit kopen met het oog op de midterms en de inflatie onder controle houden. Dat bevestigt nog maar eens de wispelturigheid van zijn aanpak.”
Vranckx: “Je moet kijken naar het akkoord zelf. Van de veertien artikelen gaan de meeste over geld, sancties en handel.”
Holslag: “Driehonderd miljard!”
Vranckx: “En Amerika zal daar niets van betalen: de investeringen in dat economische herstelfonds zullen van de Golfstaten komen.
“Misschien was Schwarzman er wel bij omdat hij een investeringskans ziet voor Blackstone.”
Een rommelig akkoord dus. Maar nog altijd beter dan een eindeloze militaire campagne?
Holslag: “Het is misschien wel het rommeligste vredesakkoord dat we in lange tijd gezien hebben. Maar: beter dit dan tegen beter weten in een uitzichtloze campagne eindeloos voortzetten. En als het akkoord betekent dat Israël een beetje discipline wordt opgelegd, is dat ook belangrijk.”
Vranckx: “Maar dan heb je in Israël ook een regimewissel nodig. Misschien kun je dan niet om een hardliner als Naftali Bennett heen.
“Ik weet dat Bennett in grote lijnen dezelfde koers volgt, maar hij doet dat op een rationelere manier dan Netanyahu.
“Netanyahu zit sowieso stilaan vast. Er komen verkiezingen aan en er hangt een proces boven zijn hoofd.”
‘Ik heb jarenlang lesgegeven over de grootmachten in het Midden-Oosten, met de Straat van Hormuz als hefboom. En dan zie je plots: ze gaat écht dicht’
Kan Trump Netanyahu nog aan de leiband houden?
Vranckx: “Tot nu toe heeft hij in elk geval niet bewezen dat hij Netanyahu onder controle had.
“Het meest optimistische scenario is dat er geen grote openlijke offensieven meer komen. Maar dan verwacht ik dat de undercover operaties in Iran opnieuw zullen toenemen: er is een traditie van moordaanslagen op mensen die op een zwarte lijst staan.”
Holslag: “Netanyahu is een straatvechter, een lefgozer. Maar zullen de Amerikanen dat nog tolereren?
“Als Israël probeert het akkoord te doen ontsporen, kan dat enorme gevolgen hebben voor de militaire samenwerking.
“Israël kan véél zelf, maar zonder Amerikaanse steun wordt het toch lastig.”
Zit achter het akkoord een strategie, of vooral veel vuur, rook en ego?
Holslag: “Ik denk dat Netanyahu een heel duidelijke strategie heeft, en die weet hij op een ijzingwekkend gecoördineerde manier te realiseren. De veldslagen wint hij allemaal. Of Israël de oorlog zal winnen, is een andere vraag.
“Voor Trump ligt dat anders. Zelfs de mensen die voor hem werken, weten niet meer wat zijn strategie is.
“Ze hebben een tijd geleden wel iets op papier gezet dat op een strategie moest lijken, een terugkeer naar het idee van hemisferische verdediging: het westelijk halfrond tegen de rest, en vooral zorgen dat de Verenigde Staten sterker blijven dan China.
“Maar dan hadden ze die oorlog in Iran niet moeten voeren: die heeft de Amerikaanse positie tegenover China geschaad, en ook tegenover de bondgenoten in de regio.
“Landen als Saudi-Arabië zullen nog meer op twee paarden wedden: de relaties met de Verenigde Staten goed houden, maar tegelijk iets met China proberen op te bouwen. Zakelijk, en in toenemende mate ook militair en technologisch.
“Trump voerde een beleid van isolationisme, en nu is hij verzeild geraakt in een roekeloze campagne aan het andere eind van de wereld.
“Het Pentagon was tegen, zijn vicepresident was tegen, de bondgenoten in de regio waren tegen.
“Bij George W. Bush in Irak zat er tenminste nog een strategisch concept achter: de neoconservatieve agenda, of je het daar nu mee eens was of niet.”
Vranckx: “Misschien valt in het akkoord wél iets van een Midden-Oostenstrategie te ontwaren.
“Trump wil een conservatief Midden-Oosten creëren: autoritaire landen die samenwerken.
“Iran en Saudi-Arabië zouden dan akkoorden tekenen met Israël, iedereen zou elkaars territoriale integriteit respecteren – dat staat min of meer in één van die veertien artikelen.
“Trump mikt dus op een soort stabiliteit. Maar als hij denkt een nieuw Midden-Oosten in het leven te roepen, ziet dat er voorlopig nog behoorlijk oud en pijnlijk uit.”
Waar zit de dodelijkste misrekening?
Vranckx: “Oorlog houdt zich nooit aan een scenario. Jij kunt wel met een uitgestippeld plan beginnen, maar de andere partij heeft een ander scenario. En die andere partij reageert niet per se zoals jij wilt dat die reageert.
“De grote misrekening was dat de uitschakeling van ayatollah Khamenei niet heeft geleid tot de instorting van het regime. Dat regime was sterker dan de VS dachten en had zich door de aanvallen van de voorbije jaren beter georganiseerd.”
Holslag: “Militair was Iran zwaar overklast. De luchtmacht werd meteen uitgeschakeld, de luchtafweer ook, eigenlijk was Iran weerloos.
“Maar het heeft bijzonder doeltreffend gebruikgemaakt van nieuwe wapens: asymmetrische oorlogsvoering en – vooral – economische chaos. Dat heeft de kaarten herschud.
“Ik heb jarenlang aan de VUB lesgegeven over grootmachtenpolitiek in het Midden-Oosten, met de Straat van Hormuz als hefboom. En dan zie je plots: die straat gaat dicht, het gebeurt écht!”
Is Iran nu op een kantelpunt beland?
Vranckx: “Ik heb contact gehad met mensen uit de diaspora die familie in Iran hebben. De reacties zijn heel verdeeld.
“Mensen die de oppositie steunen, ook bij ons, zijn wat ontgoocheld omdat de oorlog niet wordt voortgezet om het regime te destabiliseren. Anderen zeggen dat je met bommen toch geen regimewissel kunt forceren.
“Mensen zijn vooral in shock, onzeker, soms voorzichtig hoopvol: misschien verdwijnen de sancties, misschien komt er wat meer vrijheid.
“Op dit moment lijkt de sfeer in de straten van Teheran wat losser. Ik viel onlangs van mijn stoel toen ik vrouwen zonder hoofddoek zag rondlopen. Maar komt dat doordat het regime tijdelijke toegevingen doet, om de mensen niet verder tegen de haren in te strijken?
“Niemand weet welke richting het uitgaat.”
In Teheran valt almaar vaker de naam Mohammad Ghalibaf. Nieuwe man, oud regime?
Holslag: “Het is duidelijk dat de oorlog de Iraanse Revolutionaire Garde heeft versterkt, en de conservatieve parlementsvoorzitter Ghalibaf lijkt de grote gangmaker.
“Sommigen zetten hem weg als een pragmatische hardliner, anderen als een opportunist.
“Hoe dan ook moet het regime met een aantal realiteiten rekening houden.
“De belangrijkste is de economische onrust: de inflatie is dit jaar met meer dan 80 procent gestegen, de werkloosheid is gigantisch.
“Daarnaast is er de klimaatopwarming, die al jaren voelbaar is in de landbouw.”
Vranckx: “En de waterproblematiek.”
Holslag: “Inderdaad. En nu is door de oorlog ook de kunstmestproductie weggevallen. We zullen dit jaar wellicht in Iran een heel slechte oogst zien.
“Dan zijn er nog de stedelingen, die al een tijd meer ruimte en vrijheid willen: je kunt wel Basij-milities en andere knokploegen de straat op sturen, maar als die evolutie zich doorzet, keert ze zich tegen je.”
Vranckx: “Het nieuwe akkoord is eigenlijk een levenslijn voor het regime: ik kan me voorstellen dat oppositie en dissidenten daar niet gelukkig mee zijn.
“Als de huidige leiders het slim aanpakken, kunnen ze overleven. Dan moeten ze zich natuurlijk niet in nieuwe avonturen storten met milities, Hezbollah, Hamas en dat soort groepen.
“Maar over dé sleutel voor de toekomst van het regime hebben we het nog niet gehad: het verrijkte uranium. Wat gebeurt daarmee? Komt er een controlemechanisme?”
Holslag: “Het standpunt van Iran is altijd geweest: wij willen civiele verrijking van uranium, geen kernwapens.
“Eigenlijk wil Iran een kernwapenmacht on hold worden, een beetje zoals Japan: je hebt de raketten en het nucleaire materiaal voorhanden, je zet alleen niet de stap om echt een kernbom te maken.”
Wat als de oorlog Iran richting chaos duwt?
Vranckx: “Overal waar chaos ontstaat, zie je extremisme opduiken. Daar schuilt het gevaar voor ons: een voedingsbodem voor ideeën als die van Al Qaida.
“Irak is op dat vlak een harde les geweest, in Syrië zagen we hetzelfde gebeuren.
“Als het in Iran gebeurt, krijg je een soort eeuwige oorlog. Niet noodzakelijk een oorlog waarin wij zelf vechten, maar wel één waarvan wij de gevolgen dragen.”
Holslag: “Dan krijg je eigenlijk één uitgestrekte brandhaard, van de Pakistaanse provincie Beloetsjistan tot Irak.”
Vranckx: “Ja, en tot aan de poorten van Europa, via Turkije: dat zit erin.”
Holslag: “Als het in Iran economisch en politiek misloopt, krijg je vroeg of laat ofwel een formidabele regimeverandering, ofwel een geleidelijke fragmentatie.
“Dat kan in een burgeroorlog uitmonden, maar ook in gestage afbrokkeling: publieke infrastructuur die achteruitgaat, steden die minder stabiel worden.”
Vranckx: “Men zegt weleens: dan krijg je IS-achtige toestanden. Maar Iran is een sjiitisch land, met een ayatollah aan de top. Je gaat daar niet zomaar hetzelfde krijgen.
“Het gevaar is vooral dat de Koerden in opstand komen, de Beloetsjen ook, en Iran een failed state wordt.”
KOP IN HET ZAND
Hebben Israël en de VS een politiek plan voor de lange termijn?
Vranckx: “Militair weten ze wat ze willen bereiken, en vooral hoe ze chaos kunnen creëren. Maar op lange termijn, als politiek toekomstproject, zie ik het niet.”
Holslag: “Netanyahu’s strategische meesterzet is dat hij ook Trump heeft meegetrokken in zijn oorlog: militair is dat op korte termijn een formidabel succes. Maar consolideer dat maar eens. De prijs die Israël zal betalen om die invloed te behouden, zal groot zijn.”
Vranckx: “Ik sprak anderhalf jaar geleden met Ami Ayalon, de voormalige baas van de veiligheidsdienst Sjien Beet, een echte ijzervreter dus.
“Zelfs zulke mensen zeggen: je kunt elke veldslag winnen en toch de oorlog verliezen, want je kunt niet als een soort Sparta alles blíjven veroveren.
“Wat ga je doen met al die miljoenen Palestijnen die daar wonen? Wat ga je doen met Zuid-Libanon?”
‘Wat permanente militarisering met een samenleving doet, heb ik in Israël zien gebeuren. De ander niet meer als mens zien: dat is desastreus’
Wat doet permanente oorlog met Israël en zijn bondgenoten?
Vranckx: “Over die bondgenoten spreek ik me niet uit, maar ik denk dat wíj ons morele kompas kwijt zijn.
“Ik ben bijzonder geschokt geweest door onze dubbele moraal, onze morele lafheid: kop in het zand. We zeggen niets, we doen niets, we laten maar betijen.
“Wat permanente militarisering met een samenleving doet, heb ik in Israël zien gebeuren, en dat heeft mij veel pijn gedaan.
“De permanente krijgerscultuur die door Netanyahu is ingesteld, de ander niet meer als mens zien, is desastreus.
“Die ontmenselijking van de ander gebeurt in de media, maar ook op het kleine, persoonlijke niveau, in elke wijk.”
Kan Israël militair winnen en politiek verliezen?
Vranckx: “Absoluut. Zeker. Dat hébben ze gedaan.”
Holslag: “Netanyahu is een kruisvaarder. Militair denk ik dat hij tot nu toe de grote overwinnaar is, maar zijn politieke opties worden almaar beperkter. Israël zal daar een prijs voor betalen.”
U zei daarnet dat Trumps Iran-oorlog de Amerikaanse positie tegenover China heeft geschaad. Komt China dan als overwinnaar uit de bus?
Holslag: “Voor de Chinese invloed in de regio heeft Amerika zichzelf pijn gedaan, en de Chinezen zullen daarvan profiteren, ja.
“Eigenlijk maakt het ook niet zoveel uit, want zachtjesaan wordt China gewoon een onvermijdelijke partner in het Midden-Oosten.
“China is de belangrijkste afnemer van olie en gas. Bovendien sluiten de buitenlandpolitiek en de diplomatieke principes van Xi Jinping naadloos aan bij de autoritaire staten in het Midden-Oosten en het nieuwe nationalisme dat daar zou kunnen ontstaan.
“En militair blijven de Chinezen ver genoeg weg om zich de kritiek en de toorn van de lokale bevolking niet op de hals te halen.”
Vranckx: “Is dat niet ook een les voor de meeste landen, zeker in die regio: vertrouw alleen op jezelf?
“De Russen zijn een papieren tijger gebleken, als bondgenoot hebben ze daar niets aan. Dat hebben ze in Syrië gemerkt, en nu ook in Iran.
“De Chinezen kon je nog als een stabiele factor beschouwen, maar ook zij hebben geen inspanningen geleverd om het probleem op te lossen.”
Holslag: “Dat is eigenlijk de Chinese houding geweest bij allerlei incidenten, staatsgrepen en oorlogen: we blijven aan de zijlijn, we gaan onze handen niet vuilmaken.
“Voor veel landen in de regio zullen de Chinezen daarom nooit een echt alternatief voor de Verenigde Staten zijn.
“Maar de Chinezen wíllen dat ook niet zijn. Voor hen volstaat het dat voldoende landen hun opties open willen houden en niet allemaal richting het westerse kamp lopen.”
Vranckx: “Eigenlijk is de belangrijkste vraag wat de andere landen in het Midden-Oosten nu gaan doen. Van Iran weten we ongeveer waar het staat, van Israël, Amerika en China ook. Maar welke positie neemt de rest in?”
Holslag: “Jordanië is een interessante kanarie in de koolmijn: het land zit tussen al die vuurhaarden geprangd.
“Het feit dat Jordanië, dat traditioneel enorm afhankelijk is van Amerikaanse steun, toch altijd de communicatiekanalen met Iran heeft opengehouden, vind ik interessant.”
BETERE KAARTEN
Kun je een samenleving bevrijden met bommen?
Vranckx: “Natuurlijk niet. Wij hebben zelf honderden jaren nodig gehad om een politiek systeem op te bouwen dat nog altijd niet perfect functioneert, maar waarmee we tenminste ruzies kunnen beslechten.
“Hoe wil je dat dan elders zomaar gaan doen? Een samenleving moet uit zichzelf groeien en veranderen. Je moet haar alleen de kans geven.
“Wij onderschatten Iran altijd. Er gaan meer meisjes naar de universiteit dan in de omliggende landen. Er zijn veel dokters en ingenieurs. Als je dat potentieel kunt loslaten op vooruitgang, kan er veel gebeuren.”
Holslag: “Iran heeft betere kaarten dan alle andere landen in het Midden-Oosten. Beter dan Saudi-Arabië.
“Iran is meer dan een groep clans bij elkaar: het is een beschaving die al millennia bestaat, en daar beroepen Iraniërs zich ook op.”
Wanneer weten we dat deze oorlog strategisch mislukt is?
Vranckx: “Nu? Gisteren? Eergisteren?
“Nee, ik wil nog een klein openingetje laten. Als nu plots, op miraculeuze wijze, het volk en de civiele samenleving in Iran de macht overnemen, over vijf of zes maanden, dan is die hele operatie toch geen mislukking.”
Holslag: “Al is de vraag dan wel of die opstand het gevolg is van de oorlog, of van wat al eerder aan het gebeuren was.”
Vranckx: (knikt) “Dan kun je hoogstens zeggen: de oorlog heeft het laatste zetje gegeven. Maar ik denk hoe dan ook niet dat het zo zal gebeuren.”
Holslag: “Bij het begin van de oorlog dacht ik: een korte, chirurgische campagne kan het regime misschien verzwakken, omdat er al heel veel frustratie aan het opborrelen was.
“Maar wat we nu gekregen hebben, met brutale aanvallen op burgerdoelen en infrastructuur, heeft tot het typische rally-around-the-flag-effect geleid: ook wie kritiek had op het regime, keert zich nu tegen de gezamenlijke vijand.
“Wellicht is die eensgezindheid tijdelijk, maar de oorlog heeft de gezamenlijke aversie tegenover Israël en de Verenigde Staten alleen maar groter gemaakt.
“Ze zijn binnengegaan, vol gas, hebben van alles kapotgeschoten en zeggen nu: los het maar op.”
OOGSTTIJD
Als we over vijf jaar terugkijken: was dit het moment waarop Iran veranderde, Amerika zich vastreed, Europa irrelevant bleek en de wereldorde definitief kantelde?
Holslag: (schudt het hoofd) “Je moet je niet vastklampen aan mijlpaalmomenten. We hebben het hier over evoluties die al dertig, veertig jaar bezig zijn.”
Vranckx: “Zoals al heel vaak in de geschiedenis is gebeurd, beleven we het einde van de wereld zoals we die kennen.
“Is dat erg? Nee, het is wat het is.
“Dit is gewoon één van die momenten, net zoals de oorlog in Oekraïne een grote schok was.
“Maar het is te pessimistisch om te zeggen dat Europa irrelevant wordt: misschien zullen we hierop terugkijken als het moment waarop we langzaam begonnen te beseffen dat we onze relevantie moesten verdíénen.”
Holslag: “Dat besef is er misschien, ja. Maar de vraag is of we de veerkracht vinden om er ook naar te handelen.”
Vranckx: “Je moet dat wat tijd geven. Zo snel gaat dat allemaal niet. Misschien is Europa nog niet afgeschreven.”
Was Versailles voor Trump ook een verjaardagscadeau aan zichzelf?
Holslag: “In Trumps hoofd sowieso wel.”
Vranckx: “Maar de vruchten waren rijp om geplukt te worden.
“Hij heeft dat nu handig doen samenvallen met zijn eigen festiviteiten – net zoals we vroeger katholieke feestdagen hadden die aan de oogst of de lente iets mystieks gaven.
“Maar daarin meegaan is te veel eer, zo geven we hem de status van een levende heilige.”
© HUMO
Lees ook
Klik op de hyperlinks hieronder
en vind meer berichten
Bron: De Morgen/Humo