‘Als Trump Iran binnenvalt, worden wij daar uiteindelijk ook bij betrokken. Deze oorlog dreigt Europa’s geloofwaardigheid gewoon kapot te maken.’ Professor internationale politiek Koert Debeuf (VUB) over het Midden-Oosten, Rusland en hoe Europa dringend komaf moet maken met zijn verlatingsangst ten opzichte van de VS.
Maarten Rabaey – De Morgen
28 maart 2026
Leestijd: 12 min
“Soms volstaat een vonk in een kamer vol gas om alles in vuur en vlam te zetten, zoals de moord op aartshertog Franz Ferdinand de Eerste Wereldoorlog deed losbarsten.
“De Amerikaans-Israëlische aanval op Iran is een oorlog geworden waarin nu plots alles kan gebeuren, mocht Iran bijvoorbeeld gewild of ongewild een Europese lidstaat treffen en ook ons erbij betrekken. Met een raketinslag op een Britse basis op Cyprus was het al bijna zover.”
We kwamen volgens Koert Debeuf (51), professor internationale politiek met focus op het Midden-Oosten (VUB), de voorbije weken al veel dichter bij een wereldoorlog dan we zelf voor mogelijk achtten.
“En dat voor het eerst sinds het einde van WO II, of de Cubaanse kernrakettencrisis in 1962”, zegt hij wanneer we hem spreken over zijn nieuwe boek – Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen, waarin hij lessen trekt om een herhaling te voorkomen.
“De komende weken en maanden blijven erg onzeker.”
Net voor de laatste wereldoorlogen stopte de globalisering abrupt, nu ook letterlijk in de Straat van Hormuz. De energiecrisis en armoede die daaruit voortvloeien, kunnen een kettingreactie in gang zetten.
“Ja, absoluut, niet alleen door spanningen tussen landen maar ook door sociaal-economische onrust binnen landen.
“Wij bekijken deze oorlog soms te veel vanuit Europees perspectief.
- Azië kent nu al enorme problemen.
- Delen van India zitten al zonder gas, waardoor mensen er niet meer kunnen koken.
- Taiwan heeft door tekorten aan gas moeite om nog chips te maken, dus er worden ook al minder computers en smartphones geproduceerd.
“Iedereen denkt nu: we moeten minder afhankelijk worden van elkaar, een trend die historisch gezien leidt naar méér conflict.”
In uw boek stipt u aan dat het Westen er zelf mee schuldig aan is dat het geloof in de liberale en multilaterale orde is weggezakt door de oorlog in Irak (2003). Israël en de VS zetten nu met Iran die perceptie kracht bij.
“Ja. Ik vind het verbijsterend om te zien hoe er niets geleerd is uit de Irak-oorlog, die leidde tot burgeroorlog en chaos. Dat was een illegale oorlog, gebaseerd op leugens. Met Iran zien we nu exact hetzelfde gebeuren.
“Europa zit nog met een soort verlatingsangst tegenover de VS, waardoor we niet durven te reageren op Trump.
“Veel mensen hebben ook nog steeds sympathie voor Israël, waardoor we er met oogkleppen naar kijken terwijl zij net zoals in Gaza nu ook volledig disproportioneel Libanon aanvallen.
“De rest van de wereld ziet dat wij Rusland, terecht, keihard straffen omdat het Oekraïne binnenvalt, maar nu doen de VS en Israël net hetzelfde; ze willen regimeverandering.
“Het enige verschil is dat de Russen een grondoorlog begonnen en de VS niet, vooralsnog. De westerse geloofwaardigheid keldert gigantisch, alweer.”
U trekt voor uw boek vijf lessen uit de vorige wereldoorlogen om een nieuwe te voorkomen. Op één staat de westerse herbewapening, volgens u een foute strategie. Waarom?
“We bereiden ons voor op het winnen van de vorige oorlog en bewapenen ons op die manier. We denken dat we het wel zullen halen als we de optelsom van wapens maken. Dat klopt niet.
“Er zijn asymmetrische oorlogen, guerrilla’s, die je zo niet kunt winnen. Israël maakt nog steeds die fout met Hamas en Hezbollah. Mensen met een ideologische overtuiging vechten nu eenmaal anders.
“Ook dit zagen we voor WO I. De Triple Entente (Frankrijk, VK en Rusland) was op papier veel sterker dan de Triple Alliantie (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië) maar dat hield de andere kant niet tegen om aan te vallen. Integendeel.
“Door de massale herbewapening stevenen we net sneller af op oorlog.
“Wist je dat we nu harder aan het herbewapenen zijn dan in de tien jaar voor WO I? In de periode 1904-1913 verdubbelden de uitgaven aan defensie.
“Volgens de Europese Commissie ging in 2025 in totaal 381 miljard euro naar defensie. Tegenover 2020 is dat een verhoging met 62,8 procent!”
Terwijl minder ook meer kan zijn? Met één kleiner, efficiënter, Europees leger zouden we volgens u veiliger en stabieler zijn dan met de huidige janboel van 130 wapensystemen voor 27 lidstaten.
“Ja. Al in 1954 lag een defensie-unie op tafel om alle Europese legers samen te brengen maar Frankrijk blokkeerde het. De blauwdruk is nochtans ook nu nog compleet in lijn met de identiteit van het Europese project.
“Maar wat doen we? Iedereen koopt nationaal wapens bij, bij Trump! Wij financieren nu de Amerikaanse wapenindustrie en economie.
“Als we onze krachten samen zouden leggen, tellen we ook 3,3 miljoen militairen terwijl Rusland er slechts 1,3 miljoen heeft. Wij zijn veel groter als we ons verenigen.
“Al te dikwijls horen we nog dat deze samenwerking onmogelijk is voor natiestaten, maar de geschiedenis van de EU leert: het is onmogelijk tot het niet anders kan.
“Je kunt beginnen met een kleine groep, waar wat mij betreft ook het VK bij kan horen.
“Het zou financieel veel voordeliger zijn. Als Europa dit zou doen, moet het niet naar die enorme NAVO-norm van 5 procent van het bpp aan defensie-uitgaven gaan.”
Guy Verhofstadt, voor wie u ooit werkte, vindt een Europese defensie-unie dé opstap om van Europa een federale unie te maken. Maar moet het niet omgekeerd, om te vermijden dat je militarisme in je fundamenten weeft?
“Europa heeft van alle continenten het meest oorlog gevoerd in de hele geschiedenis.
“Een eengemaakt leger is een defensief vredesproject en geen militair offensief project, en dat is maar goed ook.”
Omdat militarisme, waarbij sommige generaals meer zeggenschap krijgen dan het parlement, ook een constante is in aanloop naar een wereldoorlog?
“Inderdaad. We zien dat nu in het Westen vooral in de VS, Israël en zelfs het VK.
“Bij ons valt het nog mee, al vind ik dat de stafchef of sommige officieren soms heel alarmerend zijn over een mogelijke Russische aanval waardoor mensen al aan het hamsteren zijn gegaan.”
Er is wel al een hybride oorlog bezig, die ook energiecentrales kan viseren.
“Klopt, Rusland probeert van alles, ook bij ons, maar uiteindelijk valt het toch wel mee?
“Oké, we hebben een keer een paar anonieme drones gezien boven vliegvelden waardoor we de stuipen op het lijf kregen, maar er is uiteindelijk niks gebeurd. Zo verontrustend die zaken zijn, ze zijn niet superalarmerend. Er is hier nog geen inslag geweest.
“Als we enkel militaristisch denken, trappen we in dezelfde val waarin onze voorouders liepen, net voor WO I en II.”
Dit brengt ons bij uw derde waarschuwing: we zitten met zijn allen in een tunnelvisie, waarbij mensen zich makkelijker laten overtuigen door haviken dan door vredesduiven?
“Ja, dat komt door een diep vooroordeel dat wijlen de beroemde psycholoog Daniel Kahneman bestudeerde.
“We geloven makkelijker iemand die ons waarschuwt voor gevaar dan iemand die sust dat het niet zo ver hoeft te komen. We vinden het nog altijd makkelijker risico’s te ontwijken dan slim iets proberen op te lossen.
“Nu is iedereen het meteen eens om enorm veel geld te geven aan wapens die we misschien niet nodig hebben.”
België had wel geen luchtafweer meer. Dat moet je toch aanschaffen als Rusland ons bedreigt?
“Wel, dat vind ik niet. We moeten onze luchtafweer Europees organiseren en aankopen.
“Als elke EU-lidstaat zijn eigen luchtafweer gaat kopen, welk lappendeken krijg je dan alweer? Waarom werd dat debat niet gevoerd?”
Waarom, denkt u?
“We doen aan in- en out-groepsdenken, waarbij elke tegenstem als negatief wordt gezien.
“Hetzelfde mechanisme speelde voor WO I. Sir Grey, de achterkleinzoon van premier en graaf Earl Charles Grey – naar wie de thee is vernoemd -, benoemde bij Buitenlandse Zaken enkel diplomaten die ervan overtuigd waren dat Duitsland op het oorlogspad was.
“Dit soort beleid zonder debat en dialoog is gevaarlijk.
“Voor WO I en II werd dit eenheidsdenken versterkt door overheidspropaganda, vandaag ook door politieke algoritmes onder controle van oligarchen ten dienste van Trump. Schrikwekkend, vind ik dat.
“Een hedendaags voorbeeld: iedereen zegt constant dat China het grote gevaar is en werelddominantie wil. Maar is dat wel zo?
“Het gevolg van deze visie is dat een Chinees vredesplan voor Oekraïne meteen afgefakkeld werd, terwijl er logische punten in stonden om tot een vredesakkoord te komen.
“We spreken altijd over China maar niet met China. Ik denk dat dit fout is. Voor WO I was de situatie tussen het VK en Duitsland net zoals deze van het Westen met China nu.”
Trump vertoont opvallende gelijkenissen met de Duitse keizer Wilhelm II, stelt u ook vast.
“Ook keizer Wilhelm kwam letterlijk elke ochtend met een nieuw idee dat meteen moest worden uitgevoerd, ook al was het anders dan de dag ervoor.
“De keizer bracht zo in 1905 een bliksembezoek aan Marokko en sprak daar zijn steun uit voor onafhankelijkheid van Frankrijk, wat Trump nu doet met Groenland tegenover Denemarken. Daarna ging het met hem van kwaad naar erger, tot er oorlog kwam.
“Al meer dan een jaar stellen wij zo om de paar weken vast dat Trump geen bondgenoot meer is. We worden constant vernederd en uitgemaakt. Wij slikken alles.
“In dit tempo gaan we plots wakker worden met Trump die zegt: val dood Europa. De NAVO bestaat voor mij niet meer.”
Dat brengt ons bij nog een andere les: allianties bieden bescherming maar kunnen ook leiden tot totale destructie als een van de leden onvoorspelbaar is. Uw advies: Europa, stap uit de NAVO, die u nu een ‘toxische alliantie’ noemt.
“Ja, want als Trump Iran binnenvalt worden wij daar uiteindelijk bij betrokken op een of andere manier, en stralen zijn daden ook af op ons.
“Na Irak, na Gaza, enzovoort dreigt deze oorlog Europa’s geloofwaardigheid gewoon kapot te maken.
“De kwestie is nu ook: hoeveel is artikel 5 nog waard?
“Als Rusland morgen een Noors vissersdorp inneemt, gaan de VS dan tussenbeide komen? De Noren denken van niet. In hoeverre bestaat de NAVO dan nog?
“Het opzeggen van de NAVO is uiteindelijk het opzeggen van het artikel 5. Als dat niet meer bestaat, bestaat de NAVO niet meer. Maar denken dat het wel nog zo is, vind ik gevaarlijker.
“Er is een historische les ook. Terugblikkend op WO I, kan je Oostenrijk-Hongarije vandaag goed vergelijken met Europa, een rijk dat heel veel talen en culturen had en wou samenwerken.
“Zij waren in die tijd een soort vredesproject, maar ze hadden een alliantie met Duitsland.
“Het gevolg van WO I, die de keizer begon, is dat Oostenrijk-Hongarije ook viel en nu niet meer bestaat. Dit kan Europa vandaag ook overkomen.”
Bron Tone Verswijvel
Is een abrupte scheiding van de VS in de NAVO niet vooral risicovol voor de kleine landen, zoals de Balten en wij?
“Nee. Als er morgen opnieuw een drone op Kleine-Brogel aanvliegt, zijn het de Duitsers en Nederlanders van wie we steun krijgen.
“In feite zal er weinig veranderen. Rusland heeft zich klem gezet in Oekraïne. Waarom zouden zij ons nu aanvallen? Dit is voor ons het juiste moment om te zeggen: voor ons hoeft het niet meer.
“Het zou ook een belangrijk signaal zijn. Wie weet krijg je dan ook eindelijk een besef in de VS, bij politici links én rechts, dat de Amerikanen door Trump hun vrienden kwijtspelen en verkleint zijn steun in eigen land.
“Europa heeft nu de sleutelelementen in handen om de wereldorde in positieve zin te veranderen.”
Europa kan dat wel niet alleen. Daarom bepleit u in uw boek een globale ‘Reset Alliantie’, door democratische landen die het internationaal recht respecteren.
“Ja, ik was onder de indruk van de toespraak van de Canadese premier Mark Carney in Davos en dacht daar verder over na.
“Als Europa zijn vazallenstatuut in de NAVO opgeeft, kan het naast zijn focus op verdere Europese integratie ook globaal nieuwe samenwerkingsverbanden aangaan.
“Mijn idee is om een hecht bondgenootschap te vormen met alle landen die het internationaal recht wél nog respecteren, de ondertekenaars van de statuten van het Internationaal Strafhof en de klimaat- en ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties.
“We moeten met een groot aantal landen toch opnieuw kunnen aanknopen met wat we al goed doen? Zo leggen we ook een basis voor de broodnodige hervorming van de VN zelf, te beginnen met de Veiligheidsraad, die niet langer representatief is.
“Heel veel landen in de wereld vragen zich nu verweesd af wat de toekomst brengt.
“Ze hebben geen zin om te kiezen voor Trump, Poetin of Xi, maar zouden samen sterker zijn.
“Nu zijn we pionnen op het schaakbord.
“We moeten het spel veranderen en zelf het initiatief nemen voor een andere wereldorde.”
Lees ook
Klik op de hyperlinks hieronder
en vind meer berichten
Bron: De Morgen