Hoe kon Hitler in Duitsland aan de macht komen? En lopen we vandaag in dezelfde val? Katja Hoyer haalt in haar boek onder meer de crash van Wall Street en de opkomst van de radio aan. ‘Politici die trots roepen dat ze van sociale media af zijn, maken een ernstige fout.’
Marnix Verplancke – De Morgen
15 mei 2026
Leestijd: 13 min
“Als ik mensen weer eens hoor roepen dat Trump een tweede Hitler is, dan zeg ik: nee, dat is hij niet.
“We moeten voorzichtig zijn met dergelijke vergelijkingen, want ze sturen ons denken een bepaalde richting uit waarna we alleen nog maar op zoek gaan naar bevestiging.”
De gerenommeerde historica Katja Hoyer (1985), geboren in de DDR en vandaag visiting research fellow aan King’s College in Londen, krijgt het voortdurend te horen.
Dat de huidige economische onzekerheid vergelijkbaar is met die van de jaren 30 en dat ook de politieke polarisering parallellen vertoont met wat er toen gebeurde – de internationale spanning stijgt, er breken oorlogen uit, democratieën staan machteloos en verliezen hun geloofwaardigheid.
Bij ons uitten schrijver Geert Mak, Christophe Busch (directeur van het Hannah Arendt Instituut) en gewezen Universiteit Antwerpen-rector Herman Van Goethem al deze bewering.
De Duits-Britse Hoyer kent de voor- en naoorlogse geschiedenis van haar geboorteland tot in de puntjes, zoals ze eerder met haar veelgeprezen boeken bewees.
Nu er zo vaak verwezen wordt naar de jaren 30, wilde ze met haar nieuwste boek onderzoeken of er wel zoveel parallellen zijn als gedacht.
In Weimar, leven op de rand van de afgrond beschrijft ze hoe het in die tijd was om in de stad te wonen die vanaf 1919 de hoofdstad van Duitsland was.
Een verrassende hoofdstad, want Weimar was een provincienest met pakweg 35.000 inwoners. Maar er zat een groter plan achter, aldus Hoyer.
“Het idee dat er komaf gemaakt moest worden met het verleden, was heel sterk. De keizer was naar Nederland gevlucht, en er zou een republiek komen.
“In Berlijn rolden extreemlinks en extreemrechts al vechtend over straat, die stad was geen optie als hoofdstad en München zou de weegschaal dan weer te conservatief laten doorslaan.”
“Zo kwam Weimar in beeld, bourgeois en dus vrij van oproerkraaiers, knal in het midden van het land en de culturele hoofdstad van de natie – Weimar werd geassocieerd met Goethe, Schiller, Bach, Liszt en Nietzsche.
Ook qua politieke hervormingen leek Duitsland een nieuwe weg te willen inslaan.
Er kwam een bijzonder liberale grondwet, voor de verkiezingen van januari 1919 werd het vrouwenstemrecht ingevoerd, en in 1927 kwam er zelfs een eerste vorm van werklozensteun.”
Maar Weimar had ook een ander gezicht. Zo was het de stad waar de NSDAP, de fascistische en antisemitische partij van Adolf Hitler, in 1926 haar eerste formele bijeenkomst hield en de Hitlergroet voor het eest in het openbaar werd gebracht.
En dan was er Buchenwald, op twee kilometer van Weimar gelegen, het grootste kamp van het Derde Rijk, waar 280.000 mensen passeerden en 56.000 van hen dat later niet meer konden navertellen.
‘Er is een ernstige economische crisis nodig om mensen bij geweld de andere kant op te laten kijken’
Katja Hoyer
In haar vorige boek, Achter de Muur, Oost-Duitsland 1949-1990, combineerde Hoyer de grote geschiedenis van de DDR met de verhalen van de kleine mensen die deze aan den lijve hadden ondervonden.
Eenzelfde procedé past ze toe in Weimar, leven op de rand van de afgrond.
Zo volgen we Rosa Schmidt, uitbaatster van Hotel Hohenzollern, waar Hitler ooit verbleef. Of Elisabeth Förster-Nietzsche, de bejaarde zus van de filosoof die zijn werken in het geniep herschreef.
Maar de echte hoofdrol gaat naar Carl Weirich, een boekbinder die in 1914 op zijn 29ste naar Weimar verhuisde en er zijn hele leven een winkel van papierwaren, pennen en typemachines uitbaatte.
Weirich hield een gedetailleerd dagboek bij waarin hij vrijelijk zijn bedenkingen neerschreef.
“En soms wat te veel op de vlakte bleef”, voegt Hoyer er lachend aan toe.
“Dan was er net iets belangrijks gebeurd, en schreef hij over het wandelingetje dat hij die dag had gemaakt.
“‘Kom op Carl, vertel me eens iets over de politiek!’, schreeuwde ik dan bijna.”
De Weimarrepubliek overleefde niet lang – al in 1933 moest ze bij de verkiezingswinst van Hitler het onderspit delven. Volgens de econoom John Maynard Keynes was een tweede oorlog zelfs bijna onvermijdelijk, door de torenhoge herstelbetalingen die Duitsland opgelegd kreeg na WO I. Heeft Weimar ooit een echte kans gehad?
“Ik denk het wel. Heel Duitsland, van links tot rechts, vond het Verdrag van Versailles waarin de maatregelen werden vastgelegd onrechtvaardig. Maar men wilde ook komaf maken met het verleden.
“De hyperinflatie van 1923 zette een serieuze domper op de vreugde, maar een paar jaar later leek iedereen dat weer vergeten.
“Carls dagboek puilt dan uit van het optimisme. Duitsland was internationaal gerehabiliteerd, trad toe tot de Volkenbond en er werden nieuwe herstelbetaling overeenkomsten gesloten, waarbij Versailles stukje bij beetje werd ontmanteld.
“Er lag een zonnige toekomst in het verschiet, tot de beurscrash op Wall Street.
“Duitsland had de crisis van 1923 overleefd door grote leningen van de VS en Nederland. Die waren er in 1929 niet.
“Maar het is ook belangrijk om het succes van de nazi’s in een internationale context te zien.
“Dit was een tijd waarin ook Mussolini, Franco en Stalin aan de macht kwamen. Er was duidelijk een wijdverbreid verlangen naar een sterke man.
“Dat gold zelfs voor democratieën. In de Verenigde Staten kwam Franklin Delano Roosevelt tegelijk met Hitler aan de macht.
“Hij was in veel opzichten een zeer atypische Amerikaanse president die gebruik maakte van noodwetgeving, grootschalige openbare werken en radiopropaganda op manieren die enkele jaren eerder nog als behoorlijk extreem zouden zijn beschouwd.
“Alleen had die sterke leider in Duitsland niet per se Hitler moeten zijn.
“Een gematigder man, iemand in de lijn van bijvoorbeeld de Spaanse leider Franco, of Benito Mussolini in Italië, waar Elisabeth Förster-Nietzsche hoog mee opliep, was ook mogelijk geweest.”
‘De invoering van de Holocaust verliep stap voor stap en niet in één keer, uit vrees dat de Duitse bevolking het niet zou pikken’
Katja Hoyer
Maar waarom Hitler?
“Veel Duitsers voelden zich ongemakkelijk bij het pure geweld van de NSDAP.
De nazibijeenkomst in Weimar in 1926 draaide uit op een bloedbad. Overal vechtpartijen, een politieagent neergeschoten op straat, Weimar was geschokt.
Bij de verkiezingen van 1928 haalde de NSDAP 2,6 procent. Vijf jaar later was dat 43,9 procent.
In 1928 beschikten de nazi’s nochtans over precies dezelfde middelen om het volk te overtuigen als in 1933: propaganda, ideologie, Hitler als redenaar en een groot ledenaantal. Alle ingrediënten waren aanwezig, en toch raakten ze nergens.
“Het geweld en het radicalisme spraken de mensen toen niet aan, omdat de tijden relatief goed waren. Maar dan kwam de crash.
“Er is een ernstige crisis nodig om mensen de andere kant op te laten kijken wanneer er geweld plaatsvindt.
“Als psychologisch mechanisme gingen ze geloven dat Hitler er persoonlijk niets van afwist.
“Zelfs tijdens de Kristallnacht van 1938 zeiden velen dat als Hitler het geweten had, hij het nooit had laten gebeuren. Hij was de redder van het land.”
‘We zien nu de opkomst van nieuwe partijen en een versnippering van de politiek. Maar we staan nog ver van de extremen van Weimar’
Katja Hoyer
In 1945 achtten de Amerikanen Duitsland collectief schuldig aan de oorlog en de Holocaust. Zat er een grond van waarheid in?
“Het interessante is dat Carl Weirich dat niet ontkent. Hij schrijft in zijn dagboek: ‘Dit is onze Duitse ondergang.’
“Dat collectieve ‘ons’ omvat ook hemzelf.
“Maar hij ziet niet in wat hij persoonlijk anders had kunnen of moeten doen. Hij vraagt zich nooit af of hij anders had kunnen stemmen.
“Had hij kunnen weigeren om nazi-evenementen en -bijeenkomsten bij te wonen?
“Had hij een door de nazi’s gesponsorde vakantie kunnen afslaan?
“Het komt niet bij hem op. En dat is misschien ook wel te begrijpen.
“Het is moreel begrijpelijk, maar eigenlijk onredelijk om van iemand als Carl, die een zaak en een gezin te onderhouden had, te verwachten dat hij zich zou aansluiten bij de handvol mensen die in Weimar actief verzet boden en hun leven riskeerden.
“Wat Carl wel deed, net als de meeste anderen toen, was zijn gedachten verzetten. Als dingen te verontrustend of politiek ongemakkelijk werden, ging hij wandelen of leidde hij zichzelf af met familiefeestjes.
“Toch drong de werkelijkheid af en toe door. Over de Kristallnacht schrijft hij in zijn dagboek dat het een belediging is van God en dat er niets goeds uit kan voortkomen.
“Maar de Joodse vrouw die om de hoek een speelgoedwinkel runt, helpt hij niet. En dat is jammer, want ook dictaturen functioneren niet zonder instemming.
“De nazi’s ondervonden wel degelijk weerstand. Toen ze in het katholieke Beieren kruisbeelden uit de klaslokalen probeerden te verwijderen, maakten moeders kleine kruisjes voor hun kinderen om rond hun nek te dragen, en het regime zwichtte, omdat het te riskant was om alle kinderen te arresteren.
“En toen de moord op gehandicapten openbaar werd en op katholiek verzet stuitte, werd het officiële beleid aangepast, ook al gingen de moorden in het geheim door.
“Er waren dus momenten waarop collectieve morele druk daadwerkelijk werkte.”
‘Het gevoel van vooruitgang is verdwenen. ‘It’s the economy, stupid’, zei Bill Clinton in 1992. Misschien kunnen we daar ook iets van leren’
Katja Hoyer
Zegt u nu dat de Holocaust vermeden had kunnen worden als de Duitse bevolking er zich tegen had verzet?
“De Duitsers wisten wat er gebeurde en ze tolereerden het.
“Het is opvallend dat er in 1933 nog geen sprake was van de uitroeiing van de Joden, terwijl de nazi’s toen net zo antisemitisch waren als in 1942, toen tijdens de Wannseeconferentie beslist werd de Endlösung in gang te zetten.
“De invoering van de Holocaust verliep stap voor stap en niet in één keer, uit vrees dat de Duitse bevolking het niet zou pikken.
“Eerst het boycotten van winkels van Joden, dan het vernielen van die winkels, dan het wegvoeren van de Joden, en zo verder.
“Iedere keer waren de mensen gechoqueerd, maar ze deden niets.
“Antisemitisme was in die tijd alom tegenwoordig in Europa, maar waarom leidde het alleen in Duitsland tot een Holocaust?
“Waarom hadden alleen de nazi’s het gevoel dat ze verder konden gaan?
“Misschien is dat wel de grootste les die we uit Weimar kunnen trekken, dat we het niet opnieuw mogen laten gebeuren.
“Ook vandaag hebben we de neiging om af te haken als het ons allemaal te veel wordt.
“We gaan dan liever een serie bingewatchen in plaats van het nieuws te volgen, waardoor we het sluipende vergif toelaten in onze samenleving.”
We kunnen dus wel degelijk iets leren uit de jaren 1930?
“Natuurlijk, in de zin dat sommige onderliggende patronen gelijkaardig zijn, maar we mogen ons niet laten meeslepen door zulke parallellen.
“We leven weer in onzekere tijden, dat is duidelijk. We zien de opkomst van nieuwe partijen en een versnippering van de politiek. Maar anderzijds komen we bijlange nog niet in de buurt van de extremen van Weimar.
“Het geweld van de late jaren 20 en vroege jaren 30 was van een heel andere orde.
“Zelfs de SDP, de Sozialdemocratische Partei, beschikte over een paramilitaire organisatie, de Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold, bestaande uit mensen die in uniform vochten voor de democratie.
“Een andere interessante parallel is die tussen de radio in de jaren 20 en de sociale media vandaag.
“Bij Carl Weirich, onze boekbinder, is dat opvallend. Hij koopt eind 1932, net voor Hitler aan de macht komt, een radio en plotseling zit hij in zijn woonkamer te luisteren naar live-uitzendingen uit Berlijn.
“Dat verschilt niet zo veel van iemand die vandaag de dag zit te scrollen door sociale media.
“Missen gematigde politici hier geen kans?
“De populisten zijn altijd beter in sociale media dan mainstream politici. Sommige van die politici hebben zelfs trots aangekondigd dat ze van sociale media af zijn.
“Ik denk dat dit een ernstige fout is, want het is daar dat mensen tegenwoordig hun nieuws halen. Je kunt daar niet afwezig zijn.”
Vooral jongeren worden door die sociale media bereikt, jongeren die niet langer in de democratie lijken te geloven en op zoek zijn naar een sterke leider. Was dat toen ook zo?
“Mensen van middelbare leeftijd of ouder hebben de neiging te accepteren dat de wereld niet perfect is.
“We weten dat er in het verleden pogingen ondernomen zijn om er wel iets perfects van te maken en dat die stuk voor stuk faliekant afgelopen zijn.
“Jongeren kijken naar de wereld en vinden hem schandalig, omdat hij in veel opzichten ook schandalig is, en ze willen hem veranderen. Er ontstaat daardoor een radicalisme dat bijna inherent is aan het jong zijn.
“De nazi’s begrepen dat heel goed, net als de communisten trouwens.
“Ze richtten jongerenorganisaties op en positioneerden zichzelf expliciet als de partijen van een nieuwe generatie.
“Waarom zouden we betalen voor een oorlog die onze ouders hebben gevoerd?
“Dat was een krachtige boodschap voor mensen die waren opgegroeid tijdens de Eerste Wereldoorlog en aan wie nu werd gevraagd de kosten daarvan te dragen.
“Daar zien we vandaag echo’s van. In Duitsland zijn nieuwe kiezers nu veel radicaler in hun keuzes.
“De AfD komt vaak als eerste uit de bus bij die groep, net als de extreemlinkse Die Linke. Ze willen radicale veranderingen.
“Gedurende twee of drie generaties na WO II geloofden mensen dat hun kinderen het beter zouden hebben dan zijzelf.
“Dat gevoel van vooruitgang is verdwenen, net zoals in de jaren 20 het geval was, toen Duitsers terugkeken op de welvarende wereld van voor 1914 en niet inzagen hoe hun eigen toekomst daar ooit aan zou kunnen tippen.
“We moeten dus op onze hoede zijn. ‘It’s the economy, stupid’, zei Bill Clinton in 1992, een slagzin waarmee hij zijn rivaal in de presidentsverkiezingen, George Bush, in het verlies duwde.
“Misschien kunnen we ook daar wel iets van leren.”
Katja Hoyer
- Werkt als journalist voor The Spectator, The Washington Post en Die Welt
- Doet onderzoek aan King’s College in Londen
- Geboren in 1985 in Guben, in de toenmalige DDR
- Studeerde geschiedenis in Jena,
- Verhuisde in 2010 naar het Verenigd Koninkrijk
- Debuteerde in 2021 met Blood and Iron, over het Duitse Keizerrijk
- Brak in 2023 door met Achter de Muur, over de DDR
Lees ook
Lees ook
Lees meer berichten
in deze categorieën
Bron: De Morgen