De regering-Trump beschouwt het als een belang voor de nationale veiligheid van de VS dat de EU wordt ontmanteld, schrijft Ilja Leonard Pfeijffer. Hoog tijd dat rechtsstatelijke partijen de krachten bundelen. Er is alvast één lichtend voorbeeld: koning Filip.
Ilja Leonard Pfeijffer – De Morgen
26 juli 2025
Leestijd: 9 min
Wat de memorabele uitspraken van Zijne Majesteit Koning Filip der Belgen naar aanleiding van de Israëlische genocide op het Palestijnse volk, waarbij hij de humanitaire situatie aldaar beschreef als ‘een schande voor de mensheid’, tijdens zijn televisietoespraak op de vooravond van 21 juli jongstleden zo pikant maakt, is dat deze zijn gedaan in de context van een constitutionele monarchie, en dat de Belgische premier en ministers, gezien de grondwettelijke onschendbaarheid van de koning, de verantwoordelijkheid dragen voor een visie die zij zelf niet hebben durven verwoorden.
Hoewel geen enkele gedachte en geen enkel artikel op dit moment ergens anders over kan gaan dan over de Palestijnen, gaat mijn interesse hier voor een moment uit naar het staatsbestel.
In moderne westerse monarchieën is de macht van de vorst ondergeschikt gemaakt aan grondwettelijk vastgelegde bevoegdheden van de instituties van de democratische rechtsstaat.
Het tegenovergestelde van een dergelijke constitutionele monarchie is een absolute monarchie, waarin de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht zonder beperkingen samenvloeien in de persoon van de vorst, die wet, wil en weefsel van de staat is.
Het lijkt merkwaardig en omslachtig om ditzelfde epitheton ‘constitutioneel’ te gebruiken ter kwalificatie van een democratie. Het lijkt in de aard van een democratisch bestel te liggen dat bevoegdheden grondwettelijk zijn gedefinieerd.
Maar het ooit tautologische concept van de constitutionele monarchie wordt thans uitgedaagd door een andere visie op de volkssoevereiniteit, die, naar analogie van de absolute monarchie, absolutistisch genoemd kan worden.
Terwijl een constitutionele democratie is ontworpen conform de leidende gedachte dat concentratie van de macht voorkomen dient te worden, desnoods ten koste van efficiëntie, zoals James Madison betoogde in zijn Federalist Paper No. 10, en dat consequente spreiding der machten volgens het model van de trias politica en een verfijnd systeem van checks-and-balances het wezen vormen van het staatsbestel, is het in een absolutistische visie op de democratie ondemocratisch om een democratisch mandaat aan beperkingen te onderwerpen.
Terminologiestrijd
Een absolute democratie streeft ernaar om de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht te laten samenvloeien in de persoon van de democratisch gekozen leider.
Terwijl een constitutionele democratie zich kenmerkt door een voortdurende zoektocht naar een evenwicht tussen de belangen van de meerderheid en minderheden, realiseert de absolute democratie een dictatuur van de meerderheid.
Een dergelijke absolute democratie wordt vaak ‘illiberaal’ genoemd, omdat zij in naam van de meerderheid de vrijheid inperkt.
De waarheid die is gesanctioneerd door het mandaat van de democratische meerderheid, wordt de enige waarheid die bestaansrecht heeft. Afwijkende visies worden als ondemocratisch beschouwd.
De oppositie wordt genegeerd, verdacht gemaakt, tot zwijgen gebracht of verboden.
De pers wordt uitsluitend nog getolereerd voor zover zij de democratisch gekozen waarheid bevestigt.
Het wordt niet langer acceptabel geacht dat de regels en de instituties van de rechtsstaat beperkingen opleggen aan de almacht van hen die de volkswil zeggen te vertegenwoordigen.
Wie met reden van oordeel is dat een illiberale democratie geen democratie meer mag heten, zal zich kunnen vinden in de analyse dat de democratie in naam van de democratie wordt afgeschaft.
Een illiberale democratie is een contradictio in terminis.
Maar zo zien wij dat. Anderen beschouwen zichzelf juist als voorvechters van de democratie, omdat zij haar van de knevel van de ondemocratische instituties willen bevrijden.
Zij noemen ons ondemocratisch omdat wij de wil van het volk onderwerpen aan wetten die worden toegepast door ongekozen rechters, en aan procedures die worden bewaakt door ongekozen bureaucraten.
Daarom introduceer ik een alternatieve terminologie.
Door te spreken van een tegenstelling tussen constitutionele en absolute democratie wordt duidelijk dat beide aanspraak maken op democratisch elan, en dat aanhangers van het laatste model het idee hebben dat zij de ware democratie op onze verworden democratie moeten bevechten.
Dat een absolute democratie mettertijd op een absolute monarchie gaat lijken, waarvoor Alexis de Tocqueville al waarschuwde, en dat president Donald Trump van de Verenigde Staten, de meest absolutistische democraat van dit moment, zich daadwerkelijk koninklijke allure toe-eigent, die op elke foto en iedere video van zijn Oval Office oogverblindend goudkleurig schittert, wordt door de meerderheid die de leider zijn democratische mandaat heeft verschaft beschouwd als een overwinning van de democratie op de instituties.
Op basis van deze dichotomie kan worden begrepen waarom vicepresident JD Vance van de Verenigde Staten, in zijn beruchte toespraak op vrijdag 14 februari 2025 tijdens de 61ste Munich Security Conference, Europa tot verbijstering en woede van de andere aanwezigen dacht te kunnen beschuldigen van een ondemocratische gezindheid.
De kern van zijn aanklacht was dat de landen van Europa constitutionele democratieën zijn, waarin de wil van het volk ondergeschikt wordt geacht aan de principes die zijn vastgelegd in onze grondwetten.
Gevestigde orde
Daarom beschermen wij de rechten van minderheden, en daarom vertonen wij de neiging om beperkingen op te leggen aan politici, partijen en politieke stromingen die ongrondwettelijke opvattingen huldigen.
Omdat ons idee van de democratie niet absolutistisch is, geloven wij niet dat de feitelijkheid van feiten en het waarheidsgehalte van de waarheid gewogen worden op de schaal van de massaliteit van hun verkondigers.
Daarom maken wij een onderscheid tussen vrijheid van meningsuiting en het verspreiden van desinformatie, en daarom geloven wij dat het van belang is om onze burgers tegen propaganda te beschermen.
Vicepresident JD Vance maakte in München duidelijk dat hij Europa van zijn constitutionele democratieën wil bevrijden.
Dit was meer dan een vrijblijvende causerie waarin hij persoonlijke opvattingen ventileerde. Dit is officieel Amerikaans regeringsbeleid.
Op 27 mei 2025 werd een document gepubliceerd dat dit zonder enige ruimte voor twijfel duidelijk maakt.
Het is getiteld The Need for Civilizational Allies in Europe en geschreven door Samuel Samson, Senior Advisor for the Bureau for Democracy, Human Rights, and Labor (DRL) van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken.
Het is voorzien van de naam en het grootzegel van het U.S. Department of State, en gepubliceerd op de Substack-site van het ministerie.
Onder verwijzing naar Athene, Rome, het middeleeuws christendom en het Engelse gewoonterecht, maar zonder vermelding van de verlichting, wordt er in het beleidsdocument betoogd dat de Verenigde Staten fundamentele waarden aan Europa te danken heeft, en dat de regering-Trump alarm slaat omdat deze waarden juist in Europa zijn verkwanseld.
De supranationale organisaties die Europa in het ochtendgloren na de Tweede Wereldoorlog met de beste bedoelingen in het leven heeft geroepen – bedoeld is met name de Europese Unie – zouden zijn getransformeerd in wapens die tegen de Europese tradities en burgers in stelling worden gebracht.
‘Europa is verworden tot een broeinest van digitale censuur, massamigratie, beperkingen van de godsdienstvrijheid en talloze andere aanvallen op democratisch zelfbestuur.’
Er worden voorbeelden genoemd:
- Twee Britten die werden beboet omdat ze voor de deur van een abortuskliniek aan het bidden waren
- De Digital Services Act van de Europese Unie
- De pogingen tot regulering van het sociale medium X
- De demonisering van Alternative für Deutschland
- De aanklacht tegen Marine Le Pen
- Interventie in de verkiezingen in Polen en Roemenië
- De kritiek op de ‘christelijke natie’ Hongarije
De Europese eenheid en de constitutionele democratie worden nu zowel vanuit het oosten als vanuit het westen onder druk gezet
‘Onze zorgen zijn principieel van aard’, zo vervolgt het document.
‘De onderdrukking van vrije meningsuiting, het faciliteren van massamigratie, de aanvallen op religieuze uitingen en de ondermijning van het kiesrecht bedreigen de basis van het trans-Atlantisch partnerschap.
‘Een Europa dat zijn spirituele en culturele wortels in de uitverkoop doet, traditionele waarden als gevaarlijke relikwieën behandelt en de macht centraliseert in instellingen die geen democratische verantwoording afleggen, is een Europa dat minder goed in staat is zich te verzetten tegen externe bedreigingen en intern verval.
‘Om vrede in Europa en de rest van de wereld te bereiken, zal het nodig zijn om ons gedeelde culturele erfgoed hernieuwd vorm te geven. De terugval van de democratie in Europa heeft niet alleen gevolgen voor Europese burgers, maar ook voor de Amerikaanse veiligheid en economische belangen, evenals voor de vrijheid van meningsuiting van Amerikaanse burgers en bedrijven.’
Morele geloofwaardigheid
Hieraan wordt een niet mis te verstane waarschuwing toegevoegd:
‘Minister Marco Rubio heeft duidelijk gemaakt dat het ministerie van Buitenlandse Zaken altijd in het belang van Amerika zal handelen.’
De regering-Trump beschouwt het als een belang voor de Amerikaanse nationale veiligheid
- Dat de Europese Unie wordt ontmanteld
- Dat Europa nationalistisch, christelijk, conservatief en wit wordt
- Dat migratie wordt stopgezet en teruggedraaid
- Dat digitale desinformatie en propaganda geen strobreed in de weg wordt gelegd
Zij zal actief bijdragen aan deze in haar ogen wenselijke transformatie.
Regime change in Europa is een officiële doelstelling van het buitenlandbeleid van de Verenigde Staten.
De Amerikaanse regering beschouwt zichzelf als voorvechtster van de democratie, die het democratisch absolutisme naar het model van Trump en Orbán op Europese wetten en nationale constituties zal helpen bevechten.
Europese politici en politieke partijen die de constitutionele democratie verwerpen, zullen kunnen rekenen op de steun van de Amerikaanse regering.
Het is een paradox – of misschien ook niet – dat dit nieuwe Amerikaanse beleid een versterking vormt van de Russische strategie, die al decennialang is gericht op verzwakking van de Unie door steun aan nationalistische, anti-Europese, absolutistische politieke stromingen in de verschillende landen van Europa.
De Europese eenheid en de constitutionele democratie worden nu zowel vanuit het oosten als vanuit het westen onder druk gezet.
Zowel in het oosten als in het westen zal men onze toekomstige verkiezingen trachten te beïnvloeden ten gunste van anticonstitutionele partijen.
Deze dubbele druk kan uitsluitend worden weerstaan als we ons ten volle bewust zijn van de dreiging en van wat er op het spel staat, als onze politici visie en volwassen leiderschap aan de dag leggen in plaats van zich angstvallig te conformeren aan de dagkoersen van de publieke opinie, en als we de krachten van rechtsstatelijke partijen weten te bundelen.
Daaraan dient ten slotte nog te worden toegevoegd dat enig pleidooi voor de rechtsstaat pas geloofwaardig kan zijn als we het lichtende voorbeeld van koning Filip durven te volgen, en als we de Israëlische genocide op het Palestijnse volk benoemen en veroordelen.
Lees ook
Klik op de hyperlinks hieronder
en vind andere berichten van
Bron: De Morgen