Je zou denken dat de komst van het internet van ons allen beter geïnformeerde burgers heeft gemaakt. Het tegenovergestelde is waar, schrijft Ilja Leonard Pfeijffer. En dat maakt van deze wereld zo’n gevaarlijke plek. ‘Er groeit een generatie op die niet meer leert na te denken omdat zij leerprocessen aan technologie uitbesteedt.’
Ilja Leonard Pfeijffer – De Morgen
12 juni 2025
Leestijd: 9 min
‘Er groeit een generatie op die niet meer leert na te denken omdat zij leerprocessen aan technologie uitbesteedt.’
Ilja Leonard Pfeijffer
In de film The Remains of the Day uit 1993 van James Ivory, gebaseerd op een roman van Kazuo Ishiguro, komt een hartverscheurende scène voor waarin Lord Darlington, gespeeld door James Fox, een discussie voert met zijn gast, Spencer, gespeeld door Patrick Godfrey, over de vraag of algemeen kiesrecht al dan niet wenselijk is.
Spencer, die algemeen kiesrecht als een ridicule aberratie beschouwt, wendt zich onverwachts tot de butler, Mr. Stevens, gespeeld door Anthony Hopkins, om zijn punt te maken.
Hij stelt hem vragen over de gevolgen van de afschaffing van de goudstandaard, over de Volkenbond en over de toestand in Abyssinië, waarop de butler, die gevangen is in de situatie als een mot in een glas en die worstelt om zijn waardigheid te behouden, tot drie keer toe niets anders weet te antwoorden dan:
‘I’m sorry, Sir, but I’m unable to be of assistance in this matter.’
Spencer kijkt zijn gastheer triomfantelijk aan en zegt:
‘You see? This is the kind of person who now gets to vote.’
Deze fictieve scène, die zich afspeelt in de jaren dertig van de vorige eeuw, herinnert ons ten overvloede aan het feit dat informatievoorziening en onderwijs fundamentele voorwaarden zijn voor het functioneren van een democratisch bestel.
De politiek filosoof Giuseppe Mazzini, de intellectuele architect van het Italiaanse Risorgimento in het midden van de negentiende eeuw, heeft in meerdere geschriften benadrukt dat volkssoevereiniteit een bewust en geïnformeerd volk vergt.
Hij beschouwde de democratie als een project van collectieve scholing. Zonder onderwijs kan de democratie niet bestaan.
Barack Obama, de vierenveertigste president van de Verenigde Staten, zei dat een democratie alleen vermag te functioneren indien de mensen de waarheid kunnen kennen:
‘En om de waarheid te kennen hebben we onafhankelijke pers nodig.’
Zijn voorganger Thomas Jefferson, de derde president, formuleerde het nog pregnanter:
‘Als ik zou moeten kiezen tussen een regering zonder kranten of kranten zonder regering, zou ik zonder een moment van aarzeling voor het laatste kiezen.’
Dit wisten we allemaal al, zoals we evenzeer doordrongen zijn van het besef dat deze beide pijlers van het democratisch debat, scholing en vrije nieuwsgaring, van verschillende kanten worden ondergraven.
Regeringsleiders met auctoriële ambities, zoals Donald Trump, de zevenenveertigste en huidige president van de Verenigde Staten, trachten niet zonder succes een monopolie te verwerven op de waarheid door de pers en de onderwijsinstituties onder hun controle te brengen.
Lekkere hapjes
Dictators zijn gebaat bij een volgzaam, dom en onwetend volk.
Populisten zullen altijd bezuinigen op onderwijs.
- Zij zullen eisen dat onderwijs programma’s hún waarden uitdragen
- Zij zullen de twijfel die inherent is aan de wetenschapsbeoefening misbruiken om haar te diskwalificeren
- Zij zullen onwelkome onderzoeksjournalistiek in kwaliteitskranten afschilderen als stuiptrekkingen van een volksvijandige elite
Dit alles zien wij dagelijks gebeuren.
Wat wij daarentegen wellicht niet ten volle beseffen, is dat technologische ontwikkelingen de erosie van de onafhankelijke informatie positie van individuele burgers bespoedigen en dat daarbij te veel kwade opzet in het spel is om te kunnen spreken van een jammerlijke bijkomstigheid.
De digitale revolutie ondergraaft niet alleen kennis van de feiten, die onontbeerlijk is voor deelname aan het democratisch debat, maar begint ook het kritisch vermogen aan te tasten dat de basis biedt voor de weging van die feiten en de argumenten die erop zijn gebaseerd.
Het is de veelbesproken paradox van het internet dat de overvloed aan informatie die vrijelijk beschikbaar is gekomen tot slechter geïnformeerde burgers heeft geleid.
Nooit eerder in de geschiedenis van de mensheid hebben wij onder onze achteloze vingertoppen toegang gehad tot zoveel kennis, maar tegelijkertijd krijgen wij steeds minder verstand van kennis.
Omdat Google ons de illusie verschaft dat wij allemaal alles kunnen weten wat er te weten valt, hebben wij geen respect meer voor mensen die ervoor hebben doorgeleerd om dingen te weten.
Feiten raken begraven onder alternatieve feiten en de waarheid wordt uitgedaagd door meningen die ook haar tot een mening reduceren.
Discussies, die de hartslag zijn van de democratie, worden onmogelijk, omdat er geen overeenstemming meer bereikt kan worden over de feiten die aan die discussies ten grondslag zouden moeten liggen.
De stormachtige inburgering van generatieve Artificiële intelligentie voegt een heel nieuwe dimensie toe aan de aftakeling van de democratie
Deze mechanismen kunnen slechts zeer ten dele worden toegeschreven aan de domheid van de gebruikers.
Het verdienmodel van de populairste internetsites is gebaseerd op het principe dat gebruikers steeds meer hapjes krijgen voorgeschoteld van wat zij eerder lekker hebben gevonden.
Dat de samenleving wordt gefragmenteerd, dat vooroordelen worden gevestigd en dat er voortdurend wordt ingespeeld op de confirmation bias, is het gevolg van een doelbewuste strategie.
Het is waar dat internet de vele kwaadwillenden een ongekend instrumentarium in handen geeft voor de verspreiding van propaganda en voor bewuste misleiding, maar de sabotage van de democratische samenleving door de werking van de algoritmen die clicks en advertentie-inkomsten moeten genereren, is op termijn funester.
De extreemrechtse kandidaat bij de Franse presidentsverkiezingen van 2022, Eric Zemmour, versprak zich.
‘Ik zie alleen wat ik geloof’, zei hij.
Deze slip of the tongue was onbedoeld een volmaakt motto voor deze tijden.
Verzinsels als feiten
De stormachtige inburgering van generatieve kunstmatige intelligentie zoals ChatGPT voegt een geheel nieuwe dimensie toe aan de aftakeling van de samenleving.
Aan het begin van de zomer werden in Italië, zoals elders in Europa, de uitslagen bekend van de eindexamens van de middelbare school.
Ik zag feestjes van geslaagde tieners met vrienden en familieleden, waar één stoel was vrijgehouden voor ChatGPT, zoals duidelijk werd gemaakt door een kartonnen bord dat voor deze eregast op die stoel was gelegd.
Ik heb de afgelopen tijd misschien wel tien verschillende opinieartikelen en ingezonden brieven gelezen in verschillende kranten uit verschillende landen waarin docenten reageren op de manier waarop kunstmatige intelligentie hun missie en roeping bemoeilijk en vrijwel onmogelijk maakt.
- Zij weten dat al het huiswerk dat zij meegeven door ChatGPT wordt gemaakt.
- Zij weten dat alle boeken van de literatuurlijst door ChatGPT zijn samengevat.
- Zij weten dat ieder opstel en iedere scriptie door ChatGPT is geschreven.
Het probleem is dat ons onderwijssysteem is ingericht op de beoordeling van resultaten. Dat is waarvoor je een cijfer krijgt en die cijfers zijn belangrijk.
De leerlingen en studenten hebben gelijk als zij denken dat ChatGPT betere resultaten behaalt dan zijzelf.
Maar wat in deze funeste combinatie van resultaatgerichtheid en gemakzucht ten enenmale teloorgaat, is het leerproces.
Het zweet, de inspanning, de moeite, de fouten, de frustratie: dat zijn de ingrediënten voor verbetering en ontplooiing, die door het gebruik van kunstmatige intelligentie worden geëlimineerd.
Ik heb de afgelopen tijd ook gelezen over misschien wel tien verschillende wetenschappelijke onderzoeken die op verschillende manieren aantonen dat het gebruik van kunstmatige intelligentie cognitieve vermogens aantast.
Proefpersonen die ChatGPT hadden gebruikt om een bepaalde taak uit te voeren, konden het resultaat, anders dan diegenen die alles zelf hadden moeten doen, na afloop nauwelijks reproduceren.
Andere wetenschappers hadden de hersenactiviteit gemeten. De conclusies kwamen steeds op hetzelfde neer.
Maar ook in de wetenschap is het gebruik van kunstmatige intelligentie niet zonder risico’s.
Ik sprak onlangs een groep wetenschappers en filosofen van de Universiteit van Genua. Zij schatten in dat 95 tot 98 procent van alle hedendaagse wetenschappelijke publicaties tot stand zijn gekomen met de hulp van kunstmatige intelligentie.
Iedereen die ChatGPT heeft gebruikt, weet dat de software twee gevaarlijke tekortkomingen kent:
- Ten eerste wil de software pleasen, dus hij voedt de confirmation bias
- Ten tweede is het programma in zijn drang om de gebruiker een plezier te doen heel wel in staat om te confabuleren en om pure verzinsels als feiten te presenteren
Gewetensvolle wetenschappers controleren alles zeven maal zeven keer, maar er is publicatiedruk en er zijn deadlines, dus er glipt weleens wat onzin tussendoor.
Die desinformatie vindt dan in de vorm van een betrouwbaar geachte publicatie haar weg naar het internet, waar ze vervolgens door ChatGPT wordt teruggevonden en gebruikt als gezaghebbende referentie.
Kunstmatige intelligentie vervuilt de bron waaruit zij drinkt. De groep wetenschappers en filosofen die ik sprak, maakte zich ernstig zorgen over dit fenomeen.
We weten wie de mannen zijn die profiteren van de sabotage van de democratie. Zij zaten tijdens de inauguratie van Trump op de eerste rij
Giuliano da Empoli wijst er in zijn recente essay Het uur van de wolven op dat AI een machtsfactor is die zich almaar meer zeggenschap zal toe-eigenen.
Hij waarschuwt ervoor dat de algoritmen van kunstmatige intelligentie een Kasteel van Kafka aan het construeren zijn, waar zonder enige vorm van transparantie en menselijke controle steeds importantere beslissingen worden genomen in een immer onbereikbaarder en elusiever bolwerk van zacht zoemende efficiëntie.
Terwijl het spookslot gestalte krijgt, zijn wij, de mensen in het dal, het overzicht en de controle over de feiten en de waarheid kwijtgeraakt, waardoor we steeds slechter met elkaar kunnen praten, en groeit er een generatie op die niet meer leert na te denken omdat zij leerprocessen aan technologie uitbesteedt.
Nadat de echokamers van het internet de informatiepositie van de burgers hebben gecompromitteerd, ondergraaft kunstmatige intelligentie nu hun kritische vermogens.
Deze ontwikkelingen zijn geen natuurverschijnsel, maar een menselijk product waaraan grof geld wordt verdiend.
We weten wie de mannen zijn die profiteren van de sabotage van de democratie. Zij zaten tijdens de inauguratie van Trump op de eerste rij.
Vanwege hun belangen zijn zij de glimlachende bondgenoten van de politicus die zijn antidemocratische ambities waarmaakt in een wervelwind van chaos en desinformatie.
En ik vraag mij af wat wij hier zitten te doen, u en ik.
In een wereld waarin de waarheid en het denken eroderen, zijn wij met onze hang naar feitelijkheid en analyse een levend anachronisme geworden.
Deze essays zijn machteloze strijdkreten in een hopeloos achterhoedegevecht.
Wilt u dat ik afsluit met een hoopvol perspectief en suggesties voor een oplossing?
I’m sorry, Sir, but I’m unable to be of assistance in this matter.
Lees ook
Klik op de hyperlinks hieronder
en vind andere berichten van
Bron: De Morgen