We worden murw geslagen met leugens en prietpraat, schrijft Ignaas Devisch. De verleiding is groot om er onverschillig van te worden, maar dat is precies wat we niet mogen doen.
Ignaas Devisch – De Standaard
15 april 2026
Leestijd: 5 min
In een van de afleveringen van de cartoonreeks The Simpsons moet Bart Simpson figureren in een opname van Krusty the Clown en door zijn toedoen valt het decor uiteen.
Terwijl de camera rolt, kan Bart alleen nog mompelen: “Ik heb het niet gedaan.”
In plaats van hoongelach levert die uitspraak hem instant succes op. Hij wordt een typetje, de ‘Ik-heb-het-niet-gedaan-jongen’.
De regering-Trump voert stilaan dagelijks op wat Bart Simpson in de reeks doet, na de zoveelste walgelijke post van de president op sociale media.
Telkens blijkt bij nader inzien dat wat we allemaal hebben gelezen, gezien of gehoord, niet klopt.
Trump beeldt zichzelf met behulp van AI af als Christus, maar bij nader inzien was hij gewoon een dokter en dokters zijn goed, zo luidt het dan.
Het regime in Iran is niet gevallen, maar het is dat wel degelijk volgens Trump, want er is iets gebeurd wat wij niet hebben gezien.
De president maakt een filmpje waarin de Obama’s als apen worden afgebeeld, maar dat was dan weer uit de context gerukt.
Telkens hebben wij dus niet begrepen dat het een grap was of lachten we om iets terwijl het bittere ernst bleek – denk aan zijn gezemel over de Nobelprijs voor de Vrede.
© Ruben L. Oppenheimer
De impact van die dagelijkse worsteling met de realiteit zien we steeds duidelijker.
De propaganda van de Amerikaanse regering kan stilaan wedijveren met die uit Noord-Korea en Rusland.
Telkens als je denkt dat de ondergrens bereikt is, wordt die de dag erna vlotjes overschreden. Het kan en zal dus nog enige tijd doorgaan, want vanzelf zal het niet beter worden.
Zoals we allemaal weten: zodra je met een leugen begint, moet je doorzetten tot de botsing met de realiteit onvermijdelijk wordt.
Bij politici zijn dat doorgaans verkiezingen – al kunnen we ons afvragen of die er in de VS wel zullen komen en of ze dan regulier zullen verlopen.
“Bullshit”
We moeten daarom verder kijken dan wat de politiek ons dagelijks opsolfert.
De aanhoudende stroom aan gezwets of “bullshit” – dixit de Amerikaanse filosoof Harry Frankfurt – heeft onvermijdelijk een impact op hoe we ons tot de wereld verhouden.
Zelfs al slaagt Trump er niet in de verkiezingen uit te stellen of te winnen, zomaar overgaan tot de orde van de dag zal moeilijk zijn.
Wat zouden we immers tegen elkaar zeggen, over twee jaar? Dat de afgelopen periode een aberratie was en we terugkeren naar business as usual?
Het is zeer de vraag of we erin zullen slagen om na alles wat nu gebeurt, ons vertrouwen in elkaars woorden te herstellen.
Zullen we niet blijven twijfelen aan alles wat politici of onze medeburgers ons vertellen?
Een typisch kenmerk van het aanhoudende gezwets in deze tijd is volgens Frankfurt dat het niet zozeer om liegen gaat. Eerder betreft het een soort onverschilligheid tegenover de waarheid. Of iets klopt, doet er niet meer toe.
Dat uitspraken impact genereren, daarover gaat het, niet of ze de toetsing met de realiteit doorstaan.
Met als gevolg dat waarheid hoogstens nog een stijlkwestie is, geen verplichting – niet bij de verzender en niet bij de ontvanger van de woorden.
Hoe je dan te oriënteren in een dergelijk universum?
Wie vandaag anderen oprecht op leugens wil wijzen, krijgt hoongelach over zich heen, of ziet zich geconfronteerd met een uitspraak à la Bart Simpson: ik heb het niet gezegd, of jij hebt het niet goed begrepen.
Dan is het verdraaid lastig om de strijd voor de waarheid hoog te houden.
In de VS zie je dat sommige journalisten, zoals CNN-anker Kaitlan Collins, moeizaam maar koppig blijven volhouden, tegen de stroom in.
Meespelen met het spel van Trump en co. is veel makkelijker en ook de optie die de meesten verkiezen.
Vermoeid als ze zijn van de dagelijkse stroom aan onzin, leggen ze er het bijltje bij neer of ze zien op tegen de zoveelste scheldpartij van de man(nen) aan de macht.
Onverschilligheid
Nochtans is toegeven aan het gezwets precies wat we niet moeten doen. Wanneer niemand zich nog verantwoordelijk voelt voor de waarheid – en dus ook niet voor de leugen – raken ons spreken en handelen losgekoppeld van de gevolgen die ze met zich meebrengen.
Voor Frankfurt staat of valt menselijke waardigheid met de zorg om hoe de dingen werkelijk zijn. Taal is dan onze beste manier om die zorg tot uiting te brengen.
Zodra we die zorg achterwege laten, wordt verantwoordelijkheid voor wat we zeggen een hachelijke zaak, worden principes situationeel en toetsen we ze eerder af aan wat (tijdelijk) werkt dan aan wat de best mogelijke beslissingen zijn voor ons allemaal.
Zo blijft alleen nog de stijlfiguur over die de sociale media aan de praat houdt, die van de verontwaardiging, zij het zonder fundament en alleen gebaseerd op ons morele onderbuik gevoel.
We zijn dan geneigd steeds grotere woorden te gebruiken om onze verontwaardiging kracht bij te zetten. Door die inflatie aan hyperbolen verliezen de woorden hun betekenis, waardoor hun kritische en analytische kracht erbij inschiet.
Frankfurt benadrukt dat langdurige blootstelling aan gezwets ons verdooft en paradoxaal genoeg doet verlangen naar hardheid of brute eenvoud, zoals de dooddoener dat politici moeten zeggen waar het op staat.
Dat lijkt aardig op wat de steppingstonetheorie ons vertelt bij druggebruik: je begint soft maar je eindigt hard.
Hoe sterker onze hang naar verdoving, hoe minder kans nuance nog krijgt.
Niet de leugen is daarom de grote vijand in deze tijd. Wel onze potentiële onverschilligheid.
Aan ons om eraan te weerstaan en niet ook te doen alsof we iets (niet) hebben gedaan.
© Ruben L. Oppenheimer.
Lees ook
Lees ook
Lees andere berichten in deze categorieën
Bron: De Standaard