De Amerikaanse deelname aan de aanvallen op Iran dreigt morgen en woensdag de NAVO-top in Den Haag te overschaduwen, net nu daar al fors over geld gediscussieerd wordt. ‘Europa moet meer haar op de tanden hebben’, zegt professor Sven Biscop (Universiteit Gent /Egmont Instituut voor Internationale Relaties).
Maarten Rabaey – De Morgen
23 juni 2025
Leestijd: 11 min
VS-president Donald Trump noemde de VS-aanvallen op Iraanse nucleaire sites ‘een geweldig succes’. Heeft hij gelijk of is het wensdenken?
“De militaire impact is onduidelijk. Militair succes moet worden omgezet in politiek succes, anders verliest het zijn betekenis. Het is volstrekt onzeker waar dit alles toe zal leiden.”
Naast het debat of hij dit mocht doen zonder goedkeuring van zijn Congres is het nog maar de vraag of de aanval wel kon volgens het internationaal recht?
“Volgens het internationaal recht is dit zonder enige twijfel een illegale aanval.
“De andere vraag is of het legitiem is vanuit strategisch of zelfs moreel oogpunt. Ook daar zou ik neen zeggen, vermits president Trump tot voor de aanval van Israël op Iran zelf zei dat hij aan een diplomatiek akkoord werkte en die weg verkoos.
“Het is moeilijk om dan ineens te beweren dat je dringend een militaire aanval moet uitvoeren.”
“In feite is het Israëlisch premier Netanyahu die Trumps beleid doorbroken heeft.
“Netanyahu en zijn regering willen geen akkoord met Iran, ze willen het regime weg.”
Ziet u gelijkenissen met de VS-aanval op Irak in 2003?
“De Amerikanen gebruiken voor een stuk dezelfde motivatie in verband met massavernietigingswapens.
“Uiteindelijk was zowel toen als nu de werkelijke drijfveer ideologischer: ze willen van het regime af.”
“Maar er is ook een verschil. In 2003 zaten ze er uiteindelijk volledig naast wat de massavernietigingswapens betreft, maar ze hadden wel een visie, die verkeerd uitdraaide.
“Heeft Trump een visie? Ik heb het opgegeven om er nog naar te zoeken.”
Vreest u een grootschalige escalatie?
“Die kans is nu toch groot. Iran riskeert acties te ondernemen tegen VS-belangen in de regio, ook via groeperingen die ze steunen.
“Maar of ze puur militair nog een langdurige en grootschalige confrontatie aankunnen?
“Ik heb de indruk dat hun arsenaal door de Israëlische aanvallen verzwakt is. Tegelijk is Iran een enorm land dat je, in tegenstelling tot Irak, niet kunt bezetten.”
Een regimewissel kan alleen van binnenuit komen?
“Ik hoor veel spreken over regime change, maar dat is niet gegarandeerd door wat er nu gebeurt. Ik zeg dat zonder enige sympathie voor het huidige Iraans bewind, overigens.
“Stel dat het regime nu in elkaar stort, wat dan?
“Er zijn grote risico’s verbonden aan de implosie van het centraal gezag. Er zijn bijvoorbeeld allerlei grensprovincies waar minderheden wonen in een moeilijke relatie met Teheran, die al dan niet met steun van buurlanden in opstand kunnen komen.”
Deelt Europa, met onder meer onze marine- en koopvaardijschepen in de regio, straks in de klappen?
“Het worstcasescenario is dat de wederzijdse aanvallen een hele tijd duren en je een onderbreking krijgt van het scheepvaart verkeer en onze energiebevoorrading.
“Het zou nochtans niet slim zijn van Iran om ons in het vizier te nemen, want dan jagen ze veel meer landen tegen zich in het harnas.
“De Europese reactie is nu toch gemengd. Er zijn heel weinig leiders die heel expliciet deze militaire acties steunen.”
“Tegelijk zijn er ook velen die heimelijk denken dat, als deze militaire campagne relatief succesvol is, het Iraanse nucleaire programma toch weer heel sterk is teruggedrongen. Dat komt ook hen goed uit.
“In die redenering bevestig je wel het idee dat Israël mag doen wat het wil, maar ook dat het Westen, vanuit het globale Zuiden bekeken, de regels kan overtreden als het dat wenselijk acht.”
Blijven Rusland en China afzijdig? Zij hebben goede banden met Teheran.
“Ik denk het wel. Rusland zal misschien onrechtstreeks wapens leveren, maar heeft niet veel overschot door hun eigen oorlog. China zal vooral afzijdig blijven.
“Ik sprak onlangs een Chinese diplomaat, en die zei: ‘Wij zijn bereid elk initiatief tot vrede te vergemakkelijken.’ Vrij vertaald: we gaan zelf niks doen en wachten af.”
Kan Europa opnieuw proberen onderhandelen?
“Objectief zou ik daar voorstander van zijn, we voerden ook al wat gesprekken met Iran in Genève vorige week.
“Maar de realiteit is dat wij niet veel invloed hebben in het Midden-Oosten.
“We hebben noch vat op Trump, noch op Netanyahu. Ook tussen ons en China is de vertrouwensbasis te klein om samen iets op het getouw te zetten.”
Hoe zal Trumps interventie wegen op de komende NAVO-top in Den Haag? Dit is toch nóg een potentiële splijtzwam naast de financiële ruzies?
“Ik vermoed dat men heel erg zijn best zal doen om niet te veel over Iran te spreken. Deze NAVO-top is door de bestaande animositeit bewust al heel erg beperkt.
“Er is morgen een diner en dan een sessie van tweeënhalf uur op woensdagmorgen tussen de staats- en regeringsleiders. That’s it.”
“Ik denk dat ze zullen focussen op de strikte NAVO-agenda, omdat het over alle andere mogelijke onderwerpen waarover je kunt praten al ambras zal zijn.
“De Iran-kwestie zal niettemin wel op de achtergrond spelen en de zaken verder bemoeilijken.”
Wouter Van Vooren
Komt er eensgezindheid op deze top, nu het water tussen de VS en sommige EU-leden zo diep is?
“Sinds Trump II zijn er heel veel zaken in een negatieve stroomversnelling gekomen, ja.
“Mijn inschatting is dat er al onherstelbare schade is toegebracht aan de NAVO. En vooral aan de geloofwaardigheid van Artikel 5 (dat bepaalt dat een aanval op één NAVO-lidstaat wordt beschouwd als een aanval op alle lidstaten, MR) omdat Trump verschillende keren expliciet en publiek heeft gezegd dat hij niet noodzakelijk al zijn bondgenoten zal verdedigen.
“Het is gezegd. Je kunt dat niet terugnemen.”
“Er zijn hier in Europa mensen die blijven menen dat men er in het Pentagon nog anders over denkt, maar ook defensieminister Pete Hegseth en zijn mogelijke opvolger, vice president JD Vance, zijn au fond niet geïnteresseerd in de NAVO en de veiligheid van Europa.”
En nu is er last minute nog verdeeldheid over de voorgestelde uitgaven: 5 procent van je bbp uitgeven aan defensie. Focussen we te veel op één cijfer?
“Er zijn landen, vooral in Oost-Europa, die al aan 4 of 5 procent strikte militaire uitgaven zitten. Zij vinden om begrijpelijke redenen dat de anderen ook meer moeten doen dan de huidige 2 procent en het geen tien jaar moet duren.”
“Aan de andere kant weet iedereen dat die 5 procent uit de lucht gegrepen is. Dat heeft Trump gewoon een keer uitgevonden.
“Dan zijn daar de Amerikanen zelf en NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte op gesprongen.
“Nu is dat ineens de trofee geworden die Trump móét binnenhalen in Den Haag. De oplossing is nu dat men 3,5 procent puur zou investeren in defensiemiddelen en de andere 1,5 procent mogen ook lossere investeringen zijn in infrastructuur of weerbaarheid, zolang Trump maar naar huis kan met de 5 procent.”
Hoe staat u daartegenover?
“Volgens mij is het een foute tactiek om het gebruikelijke stramien te behouden dat we te allen prijze de Amerikanen tevreden moeten houden.
“Als je blijft praten over 5 procent gaan er snel stemmen op die daar defensie-uitgaven in de strikte zin van willen maken. Dat is niet nodig, en onhaalbaar.”
“Net daarom krijg je nu landen die zeggen dat ze gaan doen alsof, omdat de deadline voorbij Trumps termijn zal vallen. Maar stel dat je dan JD Vance als president krijgt, dan zal hij de 5 procent niet vergeten zijn.
“Wij Europeanen hadden van bij het begin moeten zeggen: ‘Dat lukt ons niet, maar 3,5 procent wel.’
“We moeten meer haar op de tanden krijgen.”
Spaans premier Pedro Sanchez lag nog even dwars.
“De Spanjaarden waren inderdaad plots heel scherp, want zij vroegen een opt-out en verwierpen nu zelfs de 3,5 procent die volgens mij wel nodig zal zijn na een groeipad van aantal jaren.
“Maar secretaris-generaal Rutte vond te elfder ure een formule die vaag genoeg is om iedereen tevreden te houden.”
Sanchez’ argument is dat zijn land ook middelen nodig heeft voor Europa’s defensie tegenover onze zuidelijke flank. Heeft hij een punt?
“Nee, volgens mij is dat een foute redenering omdat de defensieplanning van de EU nu toch parallel loopt met die van de NAVO.
“Hij gebruikt dit een beetje als een drogreden omdat het voor zijn begroting onhaalbaar is.”
Hij maakte de link met de welvaartsstaat. Dat debat leeft hier ook…
“Ik vind het wel een goed punt dat hij schrijft de welvaartsstaat niet af te breken om het leger op te bouwen.
“Het is een valse tegenstelling dat je uit het één moet putten voor het ander.”
“Simpel gezegd: je leger beschermt je tegen externe vijanden, je welvaartsstaat tegen interne vijanden want hij bewaart je maatschappelijke cohesie en maatschappelijke stabiliteit.”
Te zwaar besparen op bestaanszekerheid maakt een deel van je bevolking boos en vatbaar voor manipulatie van extremisten uit binnen- en buitenland?
“Precies. Je moet altijd zorgen dat er draagvlak is voor defensie-inspanningen, van jong tot oud, van links tot rechts. Door te overdrijven kun je deze steun verliezen.
“Ik denk dat ook onze Belgische bevolking beseft dat we een ernstige inspanning moeten doen omwille van wat er rondom ons gebeurt, maar het moet wel realistisch blijven.”
Kan dat wind in de zeilen geven van regeringsleiders als de Hongaarse premier Orbán, de Slovaakse premier Fico en zelfs de Italiaanse defensieminister Crosetto, die de NAVO zelf in vraag beginnen te stellen?
“Ja, dat zijn figuren die zich verzetten tegen te hoge defensie-uitgaven om de foute redenen.
“Figuren als Orbán en Fico zitten in de zak van Poetin. Dat maakt het nu nog complexer.”
Zelfs Trump zegt plots dat de VS zelf de 5 procent niet moeten halen ‘maar Europa wel’. Zoekt hij ruzie als excuus om een deel Amerikaans NAVO-engagement te laten vallen?
“Ik denk niet dat hij daar zo diep over heeft nagedacht. Volgens mij was dit typisch Trump die iets uit flapt. Het is wel érg onhandig als onderhandelingstechniek, net voor de top.”
“Het bewijst volgens mij nog eens dat we niet bang moeten zijn om te praten over de nood aan één autonome Europese NAVO-pijler die naast de Amerikaanse NAVO-pijler bestaat.
“We riskeren Trump heus niet weg te duwen, hij neemt al openlijk afstand van ons. Hij is al verder dan een armlengte. Wij moeten stoppen met schrik te hebben van onze eigen schaduw.”
Nu wij vooral naar onszelf en het Midden-Oosten kijken rukt Rusland snel op in Oekraïne. Het logistieke bruggenhoofd Sumy is bedreigd. Hoe erg is de situatie daar?
“Oekraïne krijgt het zeer moeilijk. De Europese bijdrage blijft daarom zeer belangrijk, zeker nu iedereen beseft dat de Amerikaanse steun plots kan wegvallen.
“Het enige waar we Oekraïne niet mee kunnen helpen is hun demografisch onevenwicht met Rusland, dat veel meer mensen telt.”
“Poetin wil ook niet onderhandelen, zoveel is duidelijk. Er zijn stilaan weinig opties over.
“De Oekraïners moeten hopen dat ze met onze steun verzet kunnen blijven leveren tot de kostprijs voor de Russen toch te hoog blijkt om door te vechten.
“Het is vandaag moeilijk om optimistisch te zijn.”
Hetzelfde geldt voor Gaza, waar ongewapende burgers aan omstreden voedselbedelingen zijn doodgeschoten. Moet de EU daar sancties aan verbinden?
“Als het aan mij lag zou de EU aan Israël zware sancties moeten opleggen, vanuit morele gronden.
“Maar net toen de EU zich eindelijk de vraag begon te stellen of het Associatieakkoord met Israël niet moest worden opgeschort werd dat debat van tafel geveegd door Netanyahu’s aanval op Iran.
“Het is hem in elk geval gelukt om de aandacht van Gaza af te leiden. Het is nu aan Europa om het hoog op de agenda te houden.”
Groeit de kans dat anderen ook het internationaal recht met voeten treden als we hier geen principiële lijn trekken?
“Onze houding in Gaza ondermijnt in elk geval onze positie om de Russen te bekritiseren voor hun oorlog in Oekraïne of China voor hun aanspraak op de Zuid-Chinese Zee.
“Zij werpen ons nu voor: kijk eerst naar uzelf.”
Lees ook
Bron: De Morgen