De recente vertaling van haar laatste roman Lavinia brengt het aantal in het Nederlands beschikbare boeken van Ursula K. Le Guin op … één. Dat had gerust meer mogen zijn, om heel wat redenen. Portret van een radicale schrijfster.
Sam De Wilde – De Standaard
15 juli 2023
Leestijd: 5 min
‘Schrijven is een hachelijke onderneming’.
De op 21 oktober 1929 in Californië geboren schrijfster Ursula Kroeber Le Guin was al 81 toen ze een blog begon en daar haar vak als ‘risicovol’ omschreef.
‘Dat ze ook bereid is die risico’s te nemen’, voegde ze er aan toe. Niet dat iemand daar nog aan twijfelde na tientallen romans, meer dan honderd korte verhalen en een resem essay bundels waarin de sciencefiction- en fantasy auteur consequent de gevestigde orde bevroeg.
Het leverde haar al eens de stempel ‘radicaal’ op, maar dat vond Le Guin niet per se vervelend. In Amerika hoef je niet veel te doen om dat etiket te krijgen, stipte ze dan aan.
Ursula Le Guin was niet alleen woke voordat de term door rechts gekaapt en misbruikt werd, ze was al woke voordat het woord überhaupt gebruikt werd om er een breder bewustzijn rond uitwassen van sociale ongelijkheid mee te benoemen.
Toen Le Guin in 2004 gevraagd werd om op de Book Expo America in Chicago te spreken over hoe haar boeken precies tot stand kwamen, gooide ze het in haar speech over een heel andere boeg.
Ze sprak liever over de aannames over fantasy die haar altijd gestoord hebben: dat de personages wit zijn, dat ze in de middeleeuwen lijken te leven en dat ze verwikkeld zijn in een episch gevecht tussen Goed en Kwaad.
Het is veelzeggend dat haar cyclus Aardzee-boeken over een jonge tovenaar (waar ze in de jaren 60 en 70 mee was doorgebroken) zich destijds ook al niet in vastgeroeste verwachtingspatronen lieten duwen.
The idea that you need an ivory tower to write in, that if you have babies you can’t have books, that artists are somehow exempt from the dirty work of life – rubbish.
Toen Le Guin haar carrière begon, was ze een vrouw in een mannenwereld.
Wat vrouwenrechten betrof, was het Amerika van de late jaren vijftig hoe dan ook geen pretpark en zeker de genres waarin Le Guin met verhalen als April in Paris (1962) en romans als Rocannon’s world (1966) debuteerde, werden gedomineerd door mannen.
Le Guin heeft dat patriarchaat steevast gekapitteld en toverde boeiende en complexe vrouwelijke personages uit haar pen (Tenar uit de Aardzee-kronieken voorop), maar het zou nog duren tot het einde van de jaren zeventig voor ze met The eye of the heron haar eerste sciencefictionboek met een vrouwelijke heldin zou afleveren.
Nu staat Le Guin terecht bekend als een feministische schrijver, maar ze is tegelijk altijd kritisch gebleven voor de feministes bij wie ze zich als getrouwde moeder van drie niet altijd even welkom voelde.
Voor de eeuwige (aan vrouwen gestelde) vraag naar de schijnbaar onmogelijke combinatie van baby’s en boeken bedacht de schrijfster overigens ‘De Regel van Le Guin’:
Twee mensen kunnen drie fulltime jobs aan,
als ze het werk echt eerlijk verdelen.
De in 2018 op 88-jarige leeftijd overleden Ursula Le Guin wordt vandaag, net als haar collega en pennenvriendin Margaret Atwood, niet alleen door feministen, maar door activisten van velerlei pluimage gezien als een icoon.
Dat komt niet alleen doordat de immer strijdbare schrijfster zich in haar latere jaren steeds openlijker uitsprak tegen onrechtvaardigheden. Het komt vooral omdat ze vaak bij de eersten was om bepaalde thema’s aan te kaarten.
In 1969 schreef Le Guin met The left hand of darkness een revolutionaire roman over genderfluïditeit, in 1975 met The New Atlantis een kortverhaal over klimaatverandering en een jaar later met The word for world is forest een antikoloniale aanklacht tegen roofkapitalisme.
En toen had ze met The dispossessed in 1974 al een ‘ambigue utopie’ geschreven waarin ze een bezoeker uit een anarchistische samenleving voor het eerst liet kennismaken met een patriarchale, kapitalistische maatschappij.
Die open blik van de buitenstaander typeert Le Guins werk, dat niet zelden de vraag opwerpt of dit echt is hoe we (willen) leven.
Het maakt de hierboven beschreven boeken, die zo opgesomd misschien taaie pamfletten lijken, even leesbaar, grappig en ontroerend als diepzinnig.
Volgens auteur Gaea Schoeters is Ursula Le Guin een schrijver die literatuur in haar puurste vorm gebruikt, zo schreef ze vorig jaar in De Standaard: ‘Als een safe space voor moreel experiment waarin alles bedacht en herdacht kan en mag worden.’
Resistance and change often begin in art.
Very often in our art, the art of words.
Le Guin hield niet van beperkende labels, maar was trots op de genres die ze beoefende. Het hoeft niet te verbazen dat haar belangrijkste werken sciencefiction- en fantasyverhalen zijn.
Voor Le Guin schuilt de revolutionaire kracht van literatuur in de verbeelding en in geen enkel ander literair genre is die verbeelding zo vrij.
Wat het literaire establishment al te vaak als escapistische fictie heeft weggezet, beschouwde Le Guin als proza dat naar vrijheid streeft.
Voor de geboren vertelster was die vrijheid echter nooit vrijblijvend.
Als literatuur de ideale kunstvorm is om te tonen dat een andere wereld denkbaar (en dus mogelijk) is, dan is het voor Le Guin ook altijd een kunstvorm geweest die een grote verantwoordelijkheidszin vraagt van de kunstenaar.
Toen ze in 2014 van de National Book Foundation een lifetime achievement award kreeg, zei ze dat de macht van het kapitalisme waaronder we leven, onontkoombaar lijkt, maar dat zulks ook ooit gold voor de zogenaamd goddelijke rechten van koningen.
‘Elke vorm van menselijke macht kan door de mens ook worden weerstaan en veranderd.’
Gevraagd naar haar nalatenschap, zei Le Guin in 2007 aan het Britse sf-magazine Death Ray dat ze graag herinnerd zou worden als iemand met weinig respect voor onverdiende autoriteit, maar met een hartstochtelijke hoogachting voor de kracht van het woord.
Op de vervolgvraag over haar eigen favoriete boeken antwoordde ze:
‘I love them all,
the flawed little bastards.’
Bron: De Standaard