Het zijn harde tijden voor de meest kwetsbare landen in de wereld – behalve als ze onder de vleugels van de EU zitten, schrijft Caroline de Gruyter.
Caroline De Gruyter – De Standaard
6 augustus 2025
Leestijd: 9 min
Toen de wereld nog een dorp was, kon een klein Europees land kiezen om niet-gebonden of neutraal te blijven. Het kon zijn koers als soevereine natie zelf bepalen en daarnaast selectief profiteren van internationale allianties. Was het gezegend met grondstoffen of een winstgevende nichemarkt, dan kon het zichzelf wijsmaken dat het anderen nauwelijks nodig had.
- Kijk naar Zwitserland, dat jarenlang rustig en neutraal meesurfte op de golven van de globalisering.
- Kijk naar IJsland: een Navo-lid dat buiten de Europese Unie bleef en nooit een beroepsleger heeft opgebouwd omdat het daar geen behoefte aan had.
- Of kijk naar Noorwegen, een ander Navo-lid buiten de EU, dat volop geniet van zijn rijkdom en onafhankelijkheid terwijl het stilletjes het grootste deel van het EU-regelboek overneemt.
Tot enkele jaren geleden dachten al die kleine staten dat ze het beste van twee werelden hadden.
Dat is voorbij.
Terwijl roofzuchtige wereldmachten met imperialistische ambities elkaar weer naar het leven staan, worden de kleintjes een prooi. Plots voelen ze zich kwetsbaar en zoeken ze bescherming bij Europa.
Tegen 2027 zal IJsland een referendum houden over toetreding tot de EU. Volgens de minister van Buitenlandse Zaken van het land is er brede steun voor – peilingen spreken van 45 procent.
Het lijkt bijna vergeten dat de IJslandse regering de toetredingsonderhandelingen in 2013 zelf stopzette omdat zij haar visserij niet wilde onderwerpen aan EU-regels.
Nu stelt IJsland dat die vroegere vooruitgang in de toetredingsonderhandelingen een positieve stap voorwaarts is.
Als Navo-lid vertrouwt het voor zijn veiligheid uitsluitend op de Verenigde Staten. Maar nu de Amerikaanse president Donald Trump terugkomt op zijn Navo-verplichtingen, lijkt het onverstandig om op één paard te blijven wedden.
Onlangs hebben de EU en IJsland gesprekken gevoerd over meer samenwerking op het gebied van defensie.
Noorwegen maakt een soortgelijke afweging.
Via een referendum hebben de Noren tweemaal tegen EU-lidmaatschap gestemd. Decennialang bleef de meerderheid niet echt enthousiast over een nieuw referendum.
Nu blijkt uit peilingen dat 63 procent er toch een wil. Het ‘nee’-kamp ligt nog steeds voor met 48 procent, maar het ‘ja’-kamp staat op 41 procent, een aanzienlijke stijging ten opzichte van de 27 procent in 2023.
Omdat soevereiniteit en EU-lidmaatschap controversiële thema’s zijn in Noorwegen, zijn de discussies over de kwestie uitgesteld tot na de parlementsverkiezingen in september.
Dan is er nog het trotse Zwitserland, dat zo’n fetisj maakte van zijn neutraliteit dat het in 2021 een bilateraal verdrag met de EU verwierp dat te veel een ‘inbreuk’ zou zijn op de soevereiniteit van het land.
Zwitserland eiste meer toegang tot de interne markt van de EU, maar weigerde zich te binden aan enkele fundamentele regels waaraan EU-lidstaten zich moeten houden.
In 2024 keerde het land echter snel terug naar de onderhandelingstafel en ondertekende het een ontwerpovereenkomst met Brussel.
Zwitserland krikte zelfs de samenwerking met de Navo enigszins op.
In april reisde een Zwitserse legerdivisie naar buurland Oostenrijk voor militaire oefeningen – de eerste keer in dertig jaar dat zoiets gebeurde.
In een interview met de Neue Zürcher Zeitung vorige week noemde de Nederlandse admiraal Rob Bauer het Zwitserse beleid om wapens aan andere landen te verkopen en vervolgens te voorkomen dat die wapens aan Oekraïne worden geleverd “bullshit”.
Hij voegde eraan toe: “Het lot van de wereld zal worden beslist op de slachtvelden van Oekraïne.
“Wat op het spel staat, is het concept van vrije democratie en de op internationale regels gebaseerde orde. Zonder deze orde kan Zwitserland zijn neutraliteit niet handhaven.”
Machiavelli
De richting voor al deze landen is duidelijk: zoek beschutting bij andere Europese landen.
Nu supermachten jacht maken op grondgebied, waterwegen, data, mineralen en arbeidskrachten, maken internationale regels die vroeger kleine staten beschermden, plaats voor brute machtsgrepen, intimidatie en pesterijen.
In de nieuwe wereldorde telt hoe zwaar je kunt wegen. Deel uitmaken van een groter geheel wordt een overlevingsstrategie.
- Het Armeense parlement stemde eerder dit jaar voor EU-lidmaatschap.
- Zelfs in Andorra, een microstaat, wordt gedebatteerd over de banden aanhalen met bepaald EU-beleid.
- Liechtenstein zet een werkgroep op die bestudeert wat er allemaal komt kijken bij meer Europese integratie.
Brigitte Haas, de minister van Buitenlandse Zaken, zegt dat “ze zich het lidmaatschap niet kan voorstellen”, maar dat er tegelijkertijd “allerlei manieren van integratie bestaan” en dat ze haar opties open wil houden.
Zelfs in het verre Canada is de steun voor toetreding tot de EU explosief gestegen na de opmerkingen van Trump over annexatie.
Volgens een recente peiling zou 44 tot 46 procent van de Canadezen hun land zich graag zien aansluiten bij de EU.
© Reuters
De Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 was een wake-upcall voor veel niet-gebonden of neutrale landen die dachten dat ze als buffer makkelijk buiten schot zouden blijven.
Nu domineren autocratische, mercantilistische leiders zoals de Russische president Vladimir Poetin, Trump en de Chinese president Xi Jinping de wereld.
In zijn boek Het uur van de wolven vergelijkt de Italiaans-Zwitserse schrijver Giuliano da Empoli hen met de wrede vijftiende-eeuwse condottiere Cesare Borgia – de prins waar ook Niccolò Machiavelli het over had in zijn beroemde geschriften.
Deze moderne Borgia’s accepteren geen bufferlanden, punt uit.
Tegenwoordig maken veel mensen zich zorgen over de versnippering in Europa.
Het is waar dat EU-lidstaten het oneens zijn over hoe belangrijke kwesties zoals de gemeenschappelijke begroting, uitbreiding en defensie moeten worden aangepakt.
Deze meningsverschillen kunnen heftig zijn. Maar ze zijn ook onvermijdelijk.
In Europa hebben 27 lidstaten het roer in handen en omdat het soevereine staten zijn, hebben ze andere belangen. In het verleden leidden hun conflicten vaak tot oorlog.
In de jaren vijftig hebben ze Brussel aangewezen als de plek waar ze hun nationale standpunten konden uiten om oorlog te voorkomen en compromissen te vinden.
Hun voortdurende discussies zijn dus de normale gang van zaken, vooral wanneer er belangrijke nieuwe thema’s zoals defensie en veiligheid op tafel liggen.
Tot op zekere hoogte zijn de ruzies in Brussel geen teken van versnippering, maar een bewijs dat het EU-mechanisme goed functioneert.
Zoals Erik Jones, directeur van het Robert Schuman Centrum voor Geavanceerde Studies aan het Europees Universitair Instituut, onlangs schreef:
“Europa mag dan traag zijn in het tot stand brengen van eensgezindheid, het heeft een talent voor het doorvoeren van ingrijpende veranderingen door middel van een enorme hoeveelheid kleine beslissingen. De vele rapporten en het jargon zijn allemaal onderdeel van het proces om de nodige puzzelstukjes op hun plaats te krijgen.”
Er zal altijd sprake zijn van versnippering in Brussel, maar tegenwoordig is er ook veel samenhang. Dezer dagen hebben landen vrienden nodig, en kleine landen nog meer.
Finland en Zweden kwamen tot de conclusie dat hun EU-lidmaatschap alleen niet langer hun veiligheid kon garanderen en sloten zich aan bij de Navo.
Lidstaten zoals Denemarken, die voornamelijk lid waren van de EU vanwege de interne markt, verdiepen nu hun lidmaatschap door eindelijk deel te nemen aan EU-defensie-initiatieven en promoten zelfs het gebruik van euro-obligaties (gemeenschappelijke leningen) waar ze eerder tegen waren.
Volgens insiders zijn de Noordse landen in de discussies over de EU-begroting veel minder zuinig dan voorheen. Ze willen investeren in veiligheid, ongeacht de kosten.
De betrekkingen tussen het Verenigd Koninkrijk en de EU zijn beter dan ze in jaren zijn geweest. De Britse premier Keir Starmer woonde onlangs zelfs een topontmoeting met de EU bij om een gezamenlijke veiligheids- en defensieovereenkomst te bespreken.
Kandidaat-lidstaten
Zelfs het gestagneerde uitbreidingsproces komt weer in een stroomversnelling.
In de onderhandelingen met het merendeel van de negen officiële kandidaat-lidstaten, waarvan er vijf in de westelijke Balkan liggen, wordt plots vooruitgang geboekt.
Met nieuwe economische prikkels worden kandidaat-lidstaten dichter bij de Europese eenheidsmarkt getrokken.
Met name Montenegro staat op het punt om toe te treden.
In 2018 schreef de IJslandse professor Baldur Thorhallsson in zijn boek Small states and shelter theory. Iceland’s external affairs dat kleine landen politiek, economisch en militair kwetsbaarder zijn dan grote landen. Ze zijn ook gevoeliger voor crises en aanvallen. Veiligheid is voor hen grotendeels een illusie.
IJsland is een goed voorbeeld.
Door jarenlang uitsluitend te vertrouwen op de bescherming van de VS via de Navo en door ruzie te maken met de EU en het Verenigd Koninkrijk rond visserij en andere kwesties, stond het land in 2008 volledig geïsoleerd toen een financiële crisis zijn bovenmaatse financiële sector decimeerde en de economie lamlegde.
Niemand schoot hen te hulp.
Nu de VS, China en Rusland strijden om de macht in het Hoge Noorden – Washington probeert zich Groenland toe te eigenen en Moskou probeert delen van het Noorse Spitsbergen in te palmen – voelt IJsland zich kwetsbaar.
In dit nieuwe licht zien veel IJslanders het EU-lidmaatschap als een waardevolle verzekeringspolis, en niet alleen als een bureaucratische last.
De les: hoe meer een land verankerd zit in grotere structuren en clubs, hoe beter.
Soevereiniteit heeft een prijs, zoals ook de Britten hebben ontdekt.
In april gaf Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, toe dat de EU bekendstaat om haar verdeeldheid, inertie en ingewikkelde compromissen.
Maar, zei ze, op een moment dat supermachten met geweld over anderen heen walsen, ga je appreciëren dat Europa “geen tech-bro’s of oligarchen” heeft.
Discussies voeren, compromissen zoeken, geen buurlanden binnenvallen, welvaartsstaten onderhouden met een grote middenklasse die gedijen bij stabiliteit – al die dingen maken dat Europa zich positief onderscheidt van Rusland, de VS of China.
“Europa is onze thuis”, zei ze.
“En dat weten de mensen. Ze voelen het.”
Caroline de Gruyter
Europa-correspondent
Columniste van De Standaard.
Dit stuk verscheen eerst in Foreign Policy
© Getty
Lees ook
Bron: De Standaard