Nadat de president ermee dreigde Iran van de kaart te vegen en uithaalde naar de paus, vragen zelfs voormalige bondgenoten en adviseurs zich af of hij steeds labieler wordt. Ze omschrijven Donald Trump openlijk als een ‘krankzinnige’ en ‘duidelijk waanzinnig’.
Peter Baker – De Morgen
16 april 2026
Leestijd: 11 min
Het grillige gedrag en de extreme uitspraken van president Donald Trump in de afgelopen dagen en weken hebben het debat dat hem al tien jaar op het nationale politieke toneel achtervolgt in een stroomversnelling gebracht.
Is het een sluwe strategie, of is hij simpelweg gek?
Velen krijgen stilaan de indruk van een doorgedraaide, machtsgeile autocraat.
Dat komt door een reeks onsamenhangende, moeilijk te volgen en soms vulgaire uitspraken, met als dieptepunt zijn dreigement van vorige week om Iran van de kaart te vegen omdat “een hele beschaving vannacht zal sterven”.
Zondagavond volgde bovendien een ongeziene aanval op de paus, die volgens Trump “ZWAK is inzake criminaliteit en rampzalig voor het buitenlands beleid”.
Het Witte Huis verwerpt die analyses en stelt dat Trump scherp is en zijn tegenstanders scherp houdt. Maar de uitbarstingen van de president roepen vragen op over het Amerikaanse leiderschap in tijden van oorlog.
Hoewel de capaciteiten van eerdere presidenten ook al in twijfel werden getrokken, met als meest recente voorbeeld de zichtbaar verouderende tachtiger Joe Biden, is de stabiliteit van een president in de moderne geschiedenis nog nooit zo publiekelijk en klinisch ontleed. Zeker niet met zulke verstrekkende gevolgen.
De Democraten, die Trumps psychologische geschiktheid al langer in twijfel trekken, roepen massaal op om het 25ste amendement in te roepen om de president wegens onbekwaamheid uit zijn ambt te ontzetten.
Die bezorgdheid leeft echter niet alleen bij linkse partijleden, comedians in latenightshows of psychologen die vanop afstand diagnoses stellen.
Ook gepensioneerde generaals, diplomaten en buitenlandse functionarissen uiten nu hun bedenkingen.
Het meest opvallende is dat de kritiek nu ook weerklinkt op de rechterflank, bij voormalige bondgenoten van de president.
‘Genocidale gek’
Voormalig Republikeins congreslid Marjorie Taylor Greene, die onlangs met Trump heeft gebroken, pleit voor het gebruik van dat 25ste amendement.
Ze vertelde aan CNN dat dreigen met de vernietiging van de Iraanse beschaving “geen stoere retoriek is, maar waanzin”.
De extreemrechtse podcaster Candace Owens noemde hem “een genocidale gek”.
Alex Jones, de complotdenker en oprichter van Infowars, stelde dat Trump “brabbelt en klinkt alsof zijn hersenen het niet al te best doen”.
Enkele van de vragen over Trumps geestelijke gezondheid komen van voormalige medewerkers die intussen zijn uitgegroeid tot critici.
Nog voor het bericht over de Iraanse beschaving vertelde Ty Cobb, een advocaat van het Witte Huis tijdens Trumps eerste termijn, aan journalist Jim Acosta dat de president “een man is die duidelijk waanzinnig is”.
Zijn recente reeks agressieve, nachtelijke berichten op sociale media “onderstreept de mate van zijn krankzinnigheid”.
Stephanie Grisham, een voormalige woordvoerder van het Witte Huis onder Trump, schreef vorige week online dat “het duidelijk niet goed met hem gaat”.
Trump sloeg terug met een lang, woedend bericht op sociale media dat niet bepaald kalmte en stabiliteit uitstraalde.
“Ze hebben één ding gemeen, een laag IQ”, schreef hij over Owens, Jones, Megyn Kelly en Tucker Carlson.
“Het zijn domme mensen, dat weten ze zelf, hun families weten het en iedereen weet het!”
Hij kaatste de bal stevig terug en noemde hen de échte gekken.
“Het zijn GEKKEN, ONRUSTSTOKERS,
en ze zullen alles zeggen voor wat ‘gratis’ en goedkope publiciteit.”
De onvrede op rechts reikt vooralsnog niet tot in het Congres, waar de Republikeinse parlementsleden de president publiekelijk trouw blijven.
Ook het kabinet blijft achter hem staan. Aangezien zij elke inroeping van het 25ste amendement moeten goedkeuren, is dat idee voorlopig een dode letter.
Toch weerspiegelt het de groeiende onrust bij de Amerikanen.
In recente peilingen stellen zij steeds vaker de geschiktheid van Trump in vraag. Hij was bij zijn inauguratie al de oudste president ooit en nadert intussen zijn tachtigste verjaardag.
Grilliger
Uit een peiling van Reuters/Ipsos in februari bleek dat 61 procent van de Amerikanen vindt dat Trump met het ouder worden grilliger is geworden.
Slechts 45 procent noemt hem “mentaal scherp en in staat om met uitdagingen om te gaan”, een daling ten opzichte van de 54 procent in 2023.
Ongeveer de helft van de Amerikanen, 49 procent, vond Trump te oud om president te zijn toen hen dat in september in een YouGov peiling werd gevraagd.
In februari 2024 was dat nog 34 procent. Slechts 39 procent vond hem niet te oud.
De Democraten hebben de kwestie de afgelopen dagen op de spits gedreven.
- Volgens senator Chuck Schumer uit New York is Trump “een extreem ziek persoon”.
- Congreslid Hakeem Jeffries, eveneens uit New York, noemt hem “losgeslagen” en “stuurloos”.
- De Californische volksvertegenwoordiger Ted Lieu drukte het nog botter uit en noemde hem “knettergek”.
- Congreslid Jamie Raskin uit Maryland schreef de arts van het Witte Huis aan met de vraag om een evaluatie. Hij wees daarbij op “tekenen die wijzen op dementie en cognitieve achteruitgang” en op uitbarstingen die “steeds incoherenter, wispelturiger, vulgairder, verstorender en dreigender” worden.
De verdedigers van de president bijten van zich af. Wat critici een psychose noemen, beschouwen zij als een strategie.
“Trump weet precies wat hij doet”, schreef Liz Peek, columniste voor The Hill en medewerkster van Fox News.
“Hij zal maximale, en soms buitensporige, militaire en diplomatieke druk blijven uitoefenen in zijn strijd om het Midden-Oosten te verlossen van de Iraanse terreurcampagne die al bijna vijftig jaar aansleept.”
Trump omschreef zichzelf tijdens zijn eerste ambtstermijn nog als “een zeer stabiel genie” en pocht regelmatig dat hij slaagt voor cognitieve tests die dementie moeten opsporen.
Toen een journalist hem vorige week naar de kritiek op zijn mentale toestand vroeg, wees hij die resoluut van de hand.
“Ik heb dat nog niet gehoord”, zei hij.
“Maar als dat zo is, zul je meer mensen zoals ik nodig hebben. Ons land werd namelijk jarenlang opgelicht op het gebied van handel, op alle vlakken, tot ik ten tonele verscheen. Dus als dat het geval is, zul je meer van dat soort mensen nodig hebben.”
Gevraagd om meer uitleg, verklaarde Davis Ingle, een woordvoerder van het Witte Huis, in een e-mail:
“De scherpte, de ongeëvenaarde energie en de historische toegankelijkheid van president Trump staan in schril contrast met wat we de afgelopen vier jaar zagen.”
Hij voerde aan dat Biden in die periode fysiek en mentaal achteruit was gegaan en dat media zoals The New York Times dat hadden toegedekt.
(In werkelijkheid heeft de krant de gezondheid en leeftijd van Biden uitgebreid belicht in talloze artikelen.)
Geestelijk ziek
De mentale stabiliteit van Trump is een terugkerend thema sinds hij in 2016 voor het eerst een gooi deed naar het presidentschap.
Talloze psychiaters en andere professionals in de geestelijke gezondheidszorg gaven al hun ongezouten mening, zelfs zonder hem ooit te hebben onderzocht.
John F. Kelly, zijn langstzittende stafchef van het Witte Huis tijdens de eerste termijn, kocht destijds zelfs het boek The dangerous case of Donald Trump, geschreven door 27 van die specialisten.
Hij probeerde zijn baas te begrijpen en kwam tot de conclusie dat de man geestelijk ziek was.
Het is overigens niet de eerste keer dat de mentale fitheid van een Amerikaanse president in twijfel wordt getrokken.
Onder meer de presidenten John Adams, Andrew Jackson, Theodore Roosevelt en Franklin D. Roosevelt werden geregeld beschuldigd van uit balans te zijn.
- Abraham Lincoln kampte met depressies.
- Woodrow Wilson was na een beroerte nooit meer de oude.
- Lyndon B. Johnson schipperde voortdurend tussen manische energie en periodes van zwaarmoedigheid.
- Ronald Reagan leek tegen het einde van zijn presidentschap af te takelen. Velen vroegen zich af of de ziekte van Alzheimer, die jaren later werd bevestigd, hem toen al parten speelde.
Enkele bewonderaars van Trump vergelijken hem met Richard Nixon. Die omarmde destijds de zogenaamde madman theory.
Hij gaf Henry Kissinger, zijn nationaal veiligheidsadviseur die de vredesbesprekingen in Vietnam leidde, de opdracht om onderhandelaars te vertellen dat de president instabiel en onvoorspelbaar was.
Het was een tactiek om een beter akkoord af te dwingen. Achter gesloten deuren betwijfelden enkele van Nixons eigen adviseurs echter of het allemaal maar toneel was.
Ook Trump heeft op bepaalde momenten geprobeerd zijn reputatie als gek uit te buiten.
“Laat ze denken dat ik gek ben”, zei hij tegen Nikki Haley, zijn ambassadeur bij de Verenigde Naties tijdens zijn eerste termijn, verwijzend naar de Noord-Koreanen.
“Weet je wat het geheim is van een echt goede tweet?”, vroeg hij ooit aan William Barr, die destijds zijn minister van Justitie was.
“Precies de juiste hoeveelheid waanzin.”
Toch vertelde de president vorige week aan The New York Post dat hij deze keer alvast geen rolletje speelde.
“Ik was bereid om het te doen”, zei hij over zijn dreigement om de Iraanse beschaving te vernietigen.
Onsamenhangend
De publieke focus op Trumps gemoedstoestand gaat verder dan bij vrijwel elke eerdere president.
“Buiten Nixon is er nog nooit zo’n aanhoudende mate van bezorgdheid geweest”, zegt Julian Zelizer, historicus aan Princeton en redacteur van The Presidency of Donald J. Trump, een boek over Trumps eerste termijn.
De huidige situatie overschaduwt inderdaad zelfs de periode onder Nixon.
In tegenstelling tot in de jaren zeventig speelt zoveel hiervan zich af in de openbaarheid, benadrukt Zelizer, vooral dankzij sociale media en televisie.
Bovendien voelt Trump zich, als een president die van nature alle vangrails en enig gevoel voor fatsoen negeert, “nog veel vrijer dan Nixon om zijn innerlijke woede de vrije loop te laten en impulsief te handelen”.
Tijdens deze tweede termijn lijkt Trump zich soms nog minder in te houden en klinkt hij vaker onsamenhangend.
Hij gebruikt meer scheldwoorden, is langer aan het woord en maakt regelmatig opmerkingen die eerder op fantasie dan op feiten berusten.
Zo blijft hij beweren dat zijn vader in Duitsland is geboren, terwijl die het levenslicht zag in New York.
Ook herhaalt hij een verzonnen verhaal over zijn oom, een professor aan het Massachusetts Institute of Technology, die hem zogezegd vertelde dat hij les had gegeven aan de terrorist die bekendstaat als de Unabomber.
Hij maakt ook geregeld vreemde zijsprongen.
- Zo ratelde hij tijdens een kerstreceptie acht minuten lang over giftige slangen in Peru
- Hield hij tijdens een kabinetsvergadering een lange uitweiding over Sharpie-stiften
- Onderbrak hij een militaire update over Iran om de gordijnen van het Witte Huis te prijzen
Hij haalde bovendien Groenland en IJsland door elkaar en pochte al meermaals over het beëindigen van een fictieve oorlog tussen Cambodja en Azerbeidzjan, twee landen die bijna 6.500 kilometer uit elkaar liggen. (Waarschijnlijk doelt hij op Armenië en Azerbeidzjan.)
Achterban
Nog voor hij zondagavond uithaalde naar paus Leo XIV en vervolgens een inmiddels verwijderde afbeelding van zichzelf als een Jezus-figuur online plaatste, had Trump velen al geschokt met zijn uitvallen naar critici.
Mensen die zijn woede op de hals halen, beschuldigt hij van opruiing, een misdaad waarop de doodstraf staat.
Hij beweerde ook dat Hollywood-regisseur Rob Reiner, die door zijn eigen zoon doodgestoken zou zijn, werd vermoord “vanwege de woede die hij veroorzaakte” door zich tegen Trump te verzetten.
Toen voormalig FBI-directeur en speciale aanklager Robert Mueller stierf, was Trumps reactie: “Mooi, ik ben blij dat hij dood is.”
De afgelopen dagen verklaarde hij nog dat “de nieuwe regime-president van Iran veel minder geradicaliseerd en veel intelligenter is dan zijn voorgangers”.
Het opmerkelijke detail: de nieuwe Iraanse president is exact dezelfde man als de oude. Er is helemaal geen wissel van de wacht geweest.
Mogelijk doelde Trump op de nieuwe opperste leider, ayatollah Mojtaba Khamenei.
Alleen wordt die beschouwd als een nog grotere havik dan zijn vader, ayatollah Ali Khamenei, die sneuvelde in de oorlog.
Een opmerkelijk verschil met de eerste termijn is dat er nu nauwelijks nog adviseurs zoals Kelly rondlopen die het als hun plicht zien om Trump af te remmen wanneer hij te ver gaat.
“Wanneer hij in zijn gekende patronen vervalt, slaat iedereen om hem heen de ogen neer en zwijgt”, vertelt Zelizer.
“In tegenstelling tot de eerste termijn lijken ze achter de schermen niet eens meer te proberen om hem tegen te houden.”
Bij zijn achterban is er echter mogelijk wel degelijk een politiek draagvlak voor dit gedrag.
“In dit tijdperk van polarisatie is er een strekking binnen de Amerikaanse politiek, in het bijzonder bij de Republikeinen, die wel houdt van deze stijl van leiderschap”, besluit Zelizer.
“Wat is er ten slotte meer anti-establishment dan iemand die bereid is om volledig de controle te verliezen?”
© The New York Times
Lees ook
Klik op de hyperlinks hieronder
en vind meer berichten
Bron: De Morgen