Als Hitler Frankrijk inneemt, willen velen naar de VS. Eén man maakt de reis in tegengestelde richting: Varian Fry komt van New York naar Marseille om mensen te helpen Europa te ontvluchten.
Carl De Strycker – De Standaard
2 november 2024
Leestijd: 3 min
Op 10 mei 1940 valt Hitler Frankrijk binnen, anderhalve maand later tekent maarschalk Pétain de wapenstilstand.
Een groot deel van het land wordt door de Wehrmacht bezet en de Gestapo spoort Duitse schrijvers en intellectuelen op die na Hitlers machtsovername naar Frankrijk gevlucht waren.
Ondertussen maakt Varian Fry zich in New York ernstig zorgen over het lot van wie door de fascisten geviseerd wordt. In de jaren 30 was hij als journalist in Berlijn getuige van nazibrutaliteiten en hij weet uit ervaring dat ze genadeloos zijn.
Dus biedt hij zich aan bij het pas opgerichte Emergency Rescue Committee dat vluchtelingen wil helpen in Vichy-Frankrijk, het deel dat niet door Duitsland bezet is, maar nog steeds door Frankrijk wordt bestuurd.
Fry wil ter plaatse de belangen behartigen van wie gevaar loopt.
Hij reist naar Marseille en zet daar, samen met zijn team, allerlei acties op om mensen te redden.
Zijn bureau krijgt gevangenen los uit interneringskampen, creëert vluchtroutes over de Pyreneeën, tracht schepen te charteren, levert financiële hulp en vooral administratieve bijstand bij het regelen van visa en andere noodzakelijke documenten.
Tussen september 1940 en oktober 1941 passeren vele duizenden in zijn kantoor, en velen lukt het met de hulp van het ERC te ontkomen.
Eerder publiceerde Uwe Wittstock het angstaanjagende Februari 1933. De winter van de literatuur.
Daarin liet hij zien hoe Hitler in één maand tijd van Duitsland een dictatuur wist te maken en hoe schrijvers daar uiteenlopend op reageerden.
Marseille 1940. De grote exodus van kunst en literatuur is daar als het ware een vervolg op. Wie toen nazi-Duitsland ontvlucht was en zich in Frankrijk veilig waande, moet nu opnieuw de wijk nemen.
Chantage en bedrog
Die geschiedenis vertelt Wittstock aan de hand van de vluchtverhalen van auteurs, kunstenaars en filosofen als Hannah Arendt, Anna Seghers, Heinrich Mann, Alma Mahler en Franz Werfel, Walter Benjamin en nog een reeks kleurrijke figuren.
Zij zijn de hoofdpersonages omdat ze hun wederwaardigheden uit deze periode gedocumenteerd hebben in brieven, dagboeken, memoires en romans.
Ze zijn exemplarisch voor de vele anonieme vluchtelingen van wie het verhaal niet naverteld kan worden.
Dé grote held voor Uwe Wittstock is Varian Fry (1907-1967): een man met een missie, onvermoeibaar en onvervaard.
Marseille 1940 bulkt van de spannende anekdotes en filmische scènes.
Heldenverhalen worden afgewisseld met diepe tragiek – Benjamin die fysiek nauwelijks in staat is tot een vlucht over de bergen en zelfmoord pleegt.
Misverstanden, chantage en bedrog staan er naast staaltjes van medemenselijkheid, en er zijn zelfs grappige momenten – hoe Alma Mahler bijna geplet wordt onder de twaalf koffers die ze wil meenemen.
De vertelstructuur is die van een soap: verschillende verhaallijnen worden door elkaar verteld en niet zelden eindigt een hoofdstukje met een cliffhanger.
Dat levert een caleidoscopisch beeld op en het zorgt ervoor dat dit boek dat eigenlijk grotendeels over bureaucratie gaat, leest als een thriller.
Overzicht
Lees alle berichten in deze categorieën
Bron: De Standaard