Europa staat onder druk. Er staan roofdieren voor de deur en andere zitten allang in huis. Migratie-expert Gerald Knaus en zijn dochter Francesca trekken naar parlementen en scholen om duidelijk te maken wat er op het spel staat. “De komende vijf maanden zijn cruciaal.”
Peter De Lobel – De Standaard
10 april 2026
Leestijd: 16 min
“We zijn vergeten wat we dreigen te verliezen,
en wat we dus moeten verdedigen”
Als je het geluid zou wegnemen, ziet het er onschuldig uit. We zijn in de Turnsaal van het Immanuel-Kant-Gymnasium, een middelbare school in hartje Berlijn. Het is vrijdagochtend, halfnegen.
Francesca Knaus staat voor een projectie scherm, tegenover haar zit een zeventigtal scholieren op klapstoelen in nette rijen. Ze toont hen selfies met haar vrienden.
Francesca en Gerald Knaus spreken de Turnsaal toe. © Peter De Lobel
Vanuit Estland lacht ze samen met Brett naar het vogeltje – ze studeerden samen Europese politiek in Amsterdam.
Daarna volgen twee foto’s op een festival in Moldavië waar de onafhankelijkheid werd gevierd, en dan eentje met haar Oekraïense vriendin Kseniia.
Maar de volgende foto is anders. Het is een foto die Kseniia haar enkele weken geleden zelf stuurde. Twee woontorens tegen een donkere nachthemel. Het ene gebouw staat vanaf de tiende verdieping in brand, Kseniia woont in het andere.
Over een paar weken zal Francesca Knaus haar vriendin opnieuw opzoeken in Kiev, aanvallen of niet.
In Tallinn, bij Brett, was ze in oktober nog op bezoek. Hij vertelde haar toen dat zowel hij, zijn twee broers als zijn vader zich als vrijwilliger hadden aangemeld bij het leger.
“Twee keer per maand krijgen ze militaire training. Om te weten wat ze moeten doen als er oorlog komt. Om hun land te verdedigen”, legt ze uit.
“Finland wil naar één miljoen reservisten gaan op een totale bevolking van vijf miljoen. In die landen vechten ze al voor Europa of zijn ze bereid om het te doen. Dít is onze generatie.”
Knaus is 26, maar ze heeft al meer van Europa gezien dan veel mensen in hun hele leven.
De Turnsaal vol vijftien- en zestienjarigen hangt aan haar lippen. Samen met haar vader, de Oostenrijkse migratie-expert Gerald Knaus, die aan een klaptafel naast haar zit, schreef ze eind vorig jaar het boek Welches Europa brauchen wir?. Ondertitel: Een politiek wonder en hoe we het tegen zijn vijanden kunnen beschermen.
Aan het eind van het boek staat een “appel aan jonge Europeanen”. Daarmee wordt de groep bedoeld die na 2000 geboren is.
Het boek is aan hen opgedragen, want “vandaag heeft niemand meer te verliezen dan deze generatie wanneer het Europese wonder zou ophouden te bestaan”.
Francesca Knaus breit er een direct appel aan haar publiek aan.
“Het Oekraïense leger heeft 900.000 soldaten en is daarmee het sterkste democratische leger van Europa. Zij verhinderen dag na dag dat Rusland oprukt naar Duitsland. Zij weten hoe je een droneoorlog moet voeren, iets wat we hier nog niet hebben meegemaakt.
“Het is dus in ons belang dat Oekraïne sterk en democratisch blijft en dus zullen we hun perspectieven moeten bieden. Daarom is het zo belangrijk dat wij jongeren hiermee bezig zijn. Wij hebben vaak meer hoop, meer energie en meer lef dan de oudere generaties.”
© Ina Schoenenburg/ostkreuz
Een rimpeling trekt door de zaal, er wordt gegrijnsd.
“Het is aan deze generatie om zich sterk te maken voor Europa, voor vrede en voor de Europese instellingen. We moeten goed beseffen wat er op het spel staat. Want alleen als we het gevaar kennen en weten wat we willen verdedigen, kunnen we dat ook met succes doen. Heel erg bedankt voor jullie aandacht.”
Het applaus duurt lang.
Spaak, de serie
Ping. De avond voordien, halfnegen. Een berichtje van Gerald Knaus: “We zitten hier.”
‘We’, dat zijn hij en de Nederlandse ex-politicus Pieter Omtzigt. Ze willen nog wat nakaarten nadat ze net een hele dag samen in panels hebben gezeten op een conferentie in de Bondsdag over 75 jaar Raad van Europa.
De twee kennen elkaar al jaren. In 2017 legden ze samen het schandaal van de Kaviaardiplomatie bloot: politici in de Raad van Europa lieten zich omkopen door Azerbeidzjan met kaviaar, tapijten, geld en vrouwen.
In een van de panelgesprekken klaagde hij aan hoe tandeloos Europese instellingen zich soms tonen. Na de Russische annexatie van de Krim, bijvoorbeeld.
Rusland werd een tijd geweerd uit de Raad, maar oefende zware druk uit en mocht daarna gewoon terugkeren.
“Toen hebben we Poetin het signaal gegeven dat hij dit soort zaken kon doen, er zouden toch geen gevolgen zijn”, aldus Omtzigt.
Ping. Tweede bericht. Een via Whatsapp gedeelde locatie: “20u45 hier?”
Het pijltje staat op een pizzeria vlak naast de Brandenburger Tor. Want “hier konden we nog een koffie krijgen”.
Sinds hij in 2015 de Turkijedeal voor vluchtelingen uitdokterde, staat Knaus bekend als migratie-expert, maar hij is zeker zo begaan met Europa.
Bijna permanent reist hij door het continent en hij heeft rechtstreekse lijnen naar de absolute top van verschillende regeringen en parlementen.
Voor de zitting over de Raad van Europa had hij een gesprek met Duitse parlementsleden en een ontmoeting met de nieuwe voorzitter van UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties.
De dag voordien sprak hij in Zwitserland, waar hij rechtstreeks naartoe gereisd was na een overleg in Stockholm.
Ik onderschep hem tijdens een paar dagen Berlijn, waar hij ook woont, maar daarna reist hij alweer door naar Vilnius en Kiev.
In hun boek slagen vader en dochter Knaus erin om het op een meeslepende manier 446 pagina’s lang over Europa te hebben.
“Dit politieke wonder moet verdedigd worden”, schrijven ze.
“Maar daarvoor moeten Europeanen de Europese vredesorde van de afgelopen decennia beter begrijpen: haar sterktes en zwaktes, haar vijanden en haar idealen, emoties en verhalen waaruit we kracht kunnen putten.”
“Ken je de serie Narcos?”, vraagt Gerald Knaus.
“Veel drugs, drama, moorden en verrassende wendingen, gespeeld door topacteurs, en met echte beelden ertussen gemonteerd. Fantastisch, elke keer steek je daar iets van op. Zoiets hebben we nodig.”
U wilt de “Europese helden” die u in uw boek naar voren schuift, zoals de Franse buitenlandminister Robert Schuman, cognac-handelaar Jean Monnet, kanselier Konrad Adenauer of de Belgische oud-premier Paul-Henri Spaak, vernetflixen?
Gerald Knaus: “Genau!
“Eén scène heb ik al gedetailleerd in mijn hoofd: een overleg aan een grote tafel tussen Fransen, Duitsers en Belgen over hoe ze de Europese integratie van de grond kunnen krijgen, met een gemeenschappelijk project en een gezamenlijke binnenmarkt.
“En dan switch je naar Algerije in 1956, waar een jong Frans parlementslid zich meldt als vrijwilliger bij een eenheid die ervoor bekend staat dat ze de bevolking ongenadig foltert. Dat parlementslid is Jean-Marie Le Pen.
“Die twee gezichten moet je naast elkaar tonen. Terwijl de Fransen in Europa – Mitterrand was toen minister van Justitie – over grote idealen en vrede aan het onderhandelen waren, was Le Pen namens het Franse leger in Algerije mensen aan het folteren.”
Daar maak je toch geen reclame mee voor Europa?
“Net wel! Dit is de sleutel van het hele verhaal. Die hele Algerijnse aanpak is zes jaar later totaal in elkaar gestuikt. Een miljoen mensen op de vlucht en gedaan met de Franse heerschappij.
“En dat is precies wat Poetin nu ook doet. Hij wil vasthouden aan het idee van een imperium en probeert dat met geweld uit te breiden. Maar dat werkt niet.
“Het contrast met wat er in Europa is gebeurd, kan niet groter zijn. Daar had je na de Tweede Wereldoorlog zes landen die zich in naam van de vrede aan elkaar verbonden en intussen zijn het er 27.
“Maar het zijn wel precies dezelfde mensen, die grote Europeanen, die dat bewerkstelligd hebben, de vrede en de folteringen, maar wel met radicaal andere ideeën.”
“Dat is eens wat anders dan de klassieke, saaie Europa-geschiedschrijving of het suikerzoete Europese eenwordingsverhaal.
“Je moet ook de donkere kant tonen om het te begrijpen. Het project dat op geweld gebouwd was, daar schiet vandaag niets van over. Maar het andere project, dat stoelde op de ideeën van Jean Monnet, Max Kohnstamm en Paul-Henri Spaak, dát is er wel nog.
“Vrede, samenwerking en instellingen die sterk genoeg zijn om de roofdieren – de wolven – die in elke samenleving en in elke mens zitten in een kooi te stoppen. Dát heeft gewerkt en dat is Europa.”
Over die wolven: u bent het niet eens met wat Giuliano da Empoli schrijft in Het uur van de wolven? Dat de grote roofdieren de wereld geopolitiek overnemen brengt ons terug naar de basistoestand, zegt hij, de jaren van vrede waren de uitzondering. Volgens u is het net andersom.
“Ik vind Het uur van de wolven een goed boek.
“Maar die kerngedachte, dat Trump, Poetin, Bolsonaro en Bukele de normale toestand vertegenwoordigen, daar ben ik het inderdaad niet mee eens.
“Kijk naar Srebrenica. In die stad zijn 8.300 mensen afgeslacht. En toch leven de bevolkingsgroepen die daar oorlog voerden er nu al drie decennia in vrede samen en zijn er vrije verkiezingen.
“Ook aan de wieg van Europa stonden landen die kort daarvoor nog tegenover elkaar stonden in de Tweede Wereldoorlog.
“Maar Jean Monnet en Robert Schuman begrepen dat ze de Duitsers erbij moesten betrekken, anders zou vrede onmogelijk zijn. Dat was een revolutionair, maar extreem belangrijk inzicht.”
In Srebrenica blijven spanningen ook vandaag zeer groot en het verleden is daar hoegenaamd niet weg. Dat vreedzame samenleven waarover u spreekt, is er uitermate fragiel.
“Democratie is altijd fragiel, maar ze werkt wel. Soms zelfs honderd jaar aan een stuk.
“De uitdaging zit ’m erin dat de roofdieren vaak veel vastberadener zijn dan wij.
“Wij zijn na het einde van de Koude Oorlog onze angst kwijtgeraakt. We voelden ons comfortabel – te comfortabel.
“Het machtige aan Europa is dat een klein land als Luxemburg of België niet bang meer hoeft te zijn voor Duitsland. Maar daardoor zijn we ook wel vergeten wat we dreigen te verliezen, en wat we dus moeten verdedigen.”
Maar intussen heb je al twee, drie generaties die nooit een wereldoorlog of een leven zonder EU hebben gekend. Het lijkt allemaal vanzelfsprekend.
“Daarom gaan we ook langs in middelbare scholen. We kaderen wat er vandaag gebeurt in wat zich vroeger heeft afgespeeld.
“Ik vertel hen over de stichters van Europa en wat hun motivatie was. En Francesca trekt het naar het nu door te vertellen over haar generatie.
“Over haar vrienden in Moldavië, Georgië, Estland, Oekraïne – de landen waar ze zich wel al voorbereiden op een gevecht om het Europese verhaal te verdedigen. Dat maakt het dwingend, echt.”
Zoals de Oekraïners
In het Immanuel-Kant-Gymnasium staat Francesca Knaus er tijdens de vragenronde alleen voor. Haar vader is met uitgebreide excuses vertrokken – hij haast zich naar de Bondsdag voor een overleg met de Duitse SPD-fractie.
Gisteren ging hij nog op de koffie bij de CDU-fractie van kanselier Friedrich Merz.
Of ze pro dienstplicht is, vraagt een jongen. Het is een thema dat beroert in Duitsland. De regering wil opschalen naar 260.000 militairen, 80.000 meer dan nu.
Alle achttienjarigen moeten dit jaar een vragenlijst invullen en vanaf volgend jaar is een medische keuring verplicht.
De dienstplicht blijft voorlopig een stok achter de deur. Het bericht dat alle volwassen mannen zich zouden moeten registeren als ze meer dan drie maanden naar het buitenland gaan, leidde deze week tot grote beroering.
Minister van Defensie Boris Pistorius nuanceerde intussen dat dat nu nog niet geldt, dat het voorzien is voor “im Ernstfall”, maar toch.
Knaus vermijdt een directe ja of nee aan het begin van haar antwoord.
“Als je buren hebt die je bedreigen, dan heb je een sterk leger nodig. En dat is precies wat Poetin doet, democratieën bedreigen en steden bombarderen.
“De grote vraag is dus of wij erin slagen om hem duidelijk te maken: doe dat niet.
“Finland, Denemarken, Oekraïne, die hebben allemaal een dienstplicht, omdat zij begrepen hebben dat dat nodig is om weerbaar te worden. Maar op persoonlijk vlak is dit natuurlijk zeer ingrijpend, dat begrijp ik, zelfs als het gaat om een burgerdienst.
“Het beste is dus, denk ik, als het vrijwillig gebeurt, zoals mijn vriend in Estland. Dat zijn geen landen van zotte krijgers of zo. Het zijn gewoon landen die willen beschermen wat ze nu hebben.”
In hun boek staan de Knausen lang stil bij het ontnuchterende Europese parcours van Oekraïne.
Het land probeert allang om volwaardig lid van de Europese club te worden, maar Duitsland, Italië en de Benelux-landen gingen op de rem staan, hoewel er sinds 2004 dertien landen bij kwamen.
De auteurs verbloemen niet dat ze het een kapitale fout vinden dat Oekraïne keer op keer het deksel op de neus kreeg.
Betogers kaarten met een Europese vlag met zonnebloem – symbool voor Oekraïne – de kwestie aan van het EU-lidmaatschap, in Warschau in 2025. © getty
“Als Oekraïne al een EU-lidstaat was geweest, zou Poetin nooit binnengevallen zijn.
“Vaclav Havel heeft daar in de jaren 90 al voor gewaarschuwd. Als je Europa niet verder uitbreidt, krijg je oorlog”, zegt Gerald Knaus.
“We zullen de Oekraïners snel een aanbod moeten doen, nog voor de zomer, om op zijn minst toe te treden tot de eengemaakte markt. Anders gaan we hen verliezen, vrees ik.”
Het sluit aan bij wat Paul-Henri Spaak in 1959 schreef in het boekje Pourquoi l’Otan, waar Knaus ook naar verwijst: als de Navo er eerder geweest was, zou Hitler het nooit in zijn hoofd gehaald hebben om Polen binnen te vallen.
Maar anno 2026 zijn er kosten aan het bondgenootschap. Het idee dat Europa vandaag veilig zou zijn omdat het richting 5 procent van het bbp aan defensie-uitgaven gaat, klopt van geen kanten, zegt Gerald Knaus.
“Nee, daarmee ontstaat de illusie dat het louter een geldkwestie is: we verhogen ons budget voor defensie en dan hoeven we verder niet echt iets te doen. Fout!
“Wij moeten doen wat de Denen doen, wat de Finnen doen. Je hebt mensen nodig.
“Zij hebben hun aantallen reservisten enorm opgedreven. Dat hebben we nodig. Net zoals de vastberadenheid van de Oekraïners. Dan krijg je pas afschrikking.
“Als de Duitsers hetzelfde zouden doen als de Finnen, zouden er 16 miljoen Duitse reservisten zijn en zou niemand bang moeten zijn voor Rusland.
“Je moet Poetin tonen dat als hij het waagt om aan te vallen, wij zullen reageren zoals Winston Churchill en niet zoals Neville Chamberlain (die vergeefs hoopte dat Hitler wel zou stoppen nadat hij in 1938 Sudetenland, een deel van Tsjechoslovakije, had geannexeerd, red.).
“Maar Poetin hoort ook de signalen van de Verenigde Staten, die twijfel zaaien of ze wel ter hulp zullen komen.
“En hij hoort ook Mark Rutte, die eigenlijk zegt dat we zonder de Amerikanen niets voorstellen. Dan is het niet zo gek dat hij binnenkort zou denken: dan probeer ik eens.”
Artikel 5 als geloofwaardige afschrikking is sinds januari dood, tweette u onlangs. Sinds Trump in de strijd over Groenland zei dat hij alleen zou verdedigen wat hij “bezit”.
Gerald Knaus: “Absoluut. En nu we hem niet onmiddellijk te hulp geschoten zijn toen hij daarom vroeg in Iran, zal hij vinden dat hij nog meer reden heeft om niets te doen.
“Toen de Denen extra militairen naar Groenland stuurden, was dat met het voornemen om desnoods landingsbanen te laten ontploffen als de Amerikanen een aanval zouden wagen. Er werden zelfs bloedzakjes overgebracht voor mogelijke gewonden.
“Dus nee, ik geloof het niet, dat de VS Europa zullen helpen. En dat betekent dat de Navo-plannen voor de verdediging van de Oostzee niks waard zijn. Dat is papier, meer niet.
“We moeten plannen zonder de Amerikanen maken, nu. Voor Europa en zeker voor een land als Duitsland zou dat nu het allerbelangrijkste thema moeten zijn. Als wij de EU niet kunnen verdedigen, dan stort ze in. En de Navo ook.”
Probleem is dat we op dit moment militair …
“Oekraïne slaagt er toch ook in stand te houden?”
Maar wij zijn geen Oekraïners.
“Dan moeten we het worden! Het Oekraïne van nu is ook niet dat van voor 2022 of voor 2014.
“Toen Rusland de Krim binnenviel, hadden de Oekraïners een leger van niks. Ze hadden hun kernwapens opgegeven en bijna volledig ontwapend. Zij hebben toen heel snel de knop omgedraaid en wisten dat ze creatief moesten zijn en wereldleiders moesten worden in wapenproductie. Anders zouden ze verdwijnen. Dat gevoel moeten we van hen overnemen.
“Landen als Denemarken, Estland, België, Finland, daar heb je een hoge levensstandaard, stabiliteit, een sterke sociale zekerheid en lage moordstatistieken. Maar ook die landen moeten zich kunnen verdedigen.
“Als we naïef zijn … De wolven zijn er.”
We spreken over de roofdieren en wolven die voor de deur staan, maar met partijen als de AfD in Duitsland of RN in Frankrijk hebben we ze ook al in huis. Om van Viktor Orban nog te zwijgen.
“Ik denk dat Poetin ook reikhalzend uitkijkt naar het moment dat die vrienden van hem en Orban aan de macht komen in Frankrijk of Duitsland.
“Ik waarschuw al sinds 2015 dat Orban de gevaarlijkste man van Europa is.
“We hebben de EVP, waar hij toen nog lid van was, aangesproken, maar mensen als Jean-Claude Juncker (toenmalig Europees Commissievoorzitter, red.) wilden het niet horen. Ze lachten het weg.
“Als de AfD in september de deelstaat verkiezingen in Saksen-Anhalt wint …
“Ik was een tijd geleden in Leuven, voor een lezing aan de universiteit.
“Toen ik daar uitlegde wat voor een partij de AfD is en welke gevolgen dat voor België en Europa zou kunnen hebben, werd het stil.
“Ik ben voor een verbod, het is een partij die de grondwet ondermijnt en de Duitse democratie in gevaar zou brengen.
“Als de AfD aan de macht komt, zou Duitsland kleine welvarende landen zoals België en Luxemburg precies zo behandelen als de Amerikanen nu met de Denen en Groenlanders doen.
“Die partij is voor een Dexit! Maar als Duitsland de EU verlaat, dan is het einde verhaal.”
“Het is allemaal nog te vermijden, denk ik, maar de komende vijf maanden zijn cruciaal.
“De meeste Duitsers, de grote meerderheid, wil dit niet. Maar de geschiedenis leert ons dat kleine agressieve minderheden heel veel kunnen bereiken als de grote meerderheid passief toekijkt.
“Nog eens, ik geloof niet dat het uur van de wolven de toestand is waar we nu voor altijd in vastzitten. Maar als je met die roofdieren te maken krijgt, dan moet je wel bereid zijn te vechten.”
Lees ook
Lees ook
Lees meer berichten
Bron: De Standaard