Als ons lichaam meer warmte opbouwt dan het kan afgeven, kan een hittedag een naar staartje krijgen. Wat gebeurt er op zo’n moment in ons lichaam? En hoe kunnen we dat, welja, te lijf gaan?
Michiel Martin – De Morgen
1 juli 2025
Leestijd: 4 min
1. Een rood hoofd.
Dat is, aldus thermofysioloog Hein Daanen (VU Amsterdam), vaak de eerste indicatie voor de buitenwereld. Misschien doet u er nog wat pufjes en zuchtjes bovenop, en zijn de vijvers uw oksels reeds ontvlucht. Maar wat de mensen rondom u beginnen opmerken, heeft uw lichaam al veel eerder geregistreerd: het is snikheet buiten.
Valt de warmte van de zon op onze huid, dan sturen de thermoreceptoren die zich daar bevinden een signaal naar de hersenen.
2. Meer bepaald naar de thermostaat die zich daar bevindt, de hypothalamus. Dat hersengebied stuurt allerlei commando’s door om ons lichaam in balans te houden, denk maar aan honger- en dorstimpulsen.
Idealiter schommelt de ‘kerntemperatuur’ van ons lichaam rond de 37 graden.
3. Die temperatuur wordt opgebouwd aan de hand van hersen- en leveractiviteit (in rust), spieren (in beweging) en omgevingswarmte. Op een hittedag demarreert die laatste component, en moet de hypothalamus het gat dus dichtrijden.
Hartbelasting
4. Eerst gaan de bloedvaten in het grootste orgaan van ons lichaam – klassieke quizvraag: de huid – wijd openstaan, zodat er meer bloed passeert. Vandaar het rode hoofd.
5. In tweede instantie worden de twee à vijf miljoen zweetklieren in de huid geactiveerd die vocht naar het huidoppervlak leiden, waar het zweet verdampt en de huid afkoelt.
Op die manier kan het verzamelde bloed zo efficiënt mogelijk warmte weer afstoten. Maar dat interne koelprogramma stoot wel op kanttekeningen, luchtvochtigheid bepaalt bijvoorbeeld sterk het rendement, en limieten.
In normale omstandigheden neemt de huiddoorbloeding zo’n 5 procent van het hartdebiet in beslag, bij extreme warmte kan dat oplopen tot 60 procent.
6. De grootste boosdoener bij hitte is dan ook de hartbelasting. Zeker bij mensen met een onderliggende hartaandoening is het “alsof je met een hamstringblessure moet rennen om de bus te halen”, zegt Ollie Jay, hoogleraar warmte en gezondheid aan de Universiteit van Sydney.
7. Toch zijn er andere lichaamsdelen die tastbaarder gaan kraken bij hittestress. Zo zijn spierkrampen een vroeg teken, omdat hevig zweten een daling van natrium, kalium of calcium veroorzaakt, met spasmen als gevolg.
Een andere indicator is donkere urine: de nieren gaan in waterbesparingsstand, omdat ons vocht elders overboord wordt gekapt.
Hitte rekt de grenzen van kritieke organen op, totdat er ergens iets knapt. Dan kan het hart het bijvoorbeeld niet meer aan, en stroomt er te weinig bloed richting hersenen.
Intense vermoeidheid, duizeligheid of zelfs flauwvallen kun je zien als een soort dwang maatregel om te rusten en af te koelen.
Maar wie niet lucide meer denkt – zeker na een zwoele nacht kan dat wel eens gebeuren – zal die systemische crash misschien niet correct inschatten.
Bij ouderen is dat risico nog groter, omdat ze een verminderd dorstgevoel hebben en een thermostaat die al eens een steek laat vallen.
Trainen
Als de koeling niet meer plaatsvindt en de kerntemperatuur ongecontroleerd gaat stijgen, kan er weefselschade ontstaan.
Boven de 40 graden loopt het risico op een hitteberoerte flink op. Als je lichaam warmer wordt dan 43 graden, ga je zo goed als zeker dood.
Centraal in het verhaal van die fatale effecten staat het spijsverteringsstelsel.
De barrière tussen darmen en bloed wordt bijzonder broos wanneer er te weinig bloed (en zuurstof) die weg uitgaat.
Zo kunnen bacteriën en gifstoffen in de bloedbaan belanden, wat een golf aan ontstekingen en stolsels in gang zet. Die toestand doet denken aan sepsis of bloedvergiftiging, waarbij het lichaam overmatig heftig reageert op een infectie.
Er bestaat geen snelle hack in dat verhaal, geen Ozempic-spuitje die het lichaam op de pechstrook brengt.
Eigenlijk is er maar één boodschap: afkoelen, en liefst snel. Met koude handdoeken op de huid leggen of een koel (maar niet ijskoud) bad kan je het tij proberen te keren.
Toch houden heel wat experts een pleidooi voor acclimatisatie. De capaciteit van het lichaam om warmte af te geven is onderhevig aan genetica, leeftijd en levensstijl, maar je kunt het ook trainen. Saunabezoekjes of sporten kunnen dat mechanisme aansterken.
Misschien nog belangrijker is dat we in aanloop naar een hittegolf ons geleidelijk aan blootstellen in plaats van ons bij de eerste hitte meteen op te sluiten.
Voor een stuk draait het dus om een soort hittehygiëne, en die houden we maar beter aan doorheen het hele jaar.
In heel wat gebouwen is het binnenklimaat zo strak gereguleerd dat er geen verschil is tussen Kerstmis en de nationale feestdag.
Terwijl kleine variaties in omgevingstemperatuur en het lichte vernauwen of verwijden van bloedvaten dat daarmee gepaard gaan, zo’n beetje de Start to Run van de hittetraining zijn.
Lees ook
Lees andere berichten in deze categorieën
Bron: De Morgen