We hebben doemdenkers nodig, schrijft Caroline De Gruyter. Ze geven ons een reden om in actie te komen en te bewijzen dat ze ongelijk hebben. Dat is ons altijd gelukt, en het zal ons nu ook weer lukken. Hopelijk.
Caroline De Gruyter – De Standaard
31 juli 2026
Leestijd: 9 min
“De buitenwijken van Franse steden lijken wel Jeddah of Teheran. Het is schrikbarend. Als we niets doen, komt er in Frankrijk een burgeroorlog zoals in Algerije.”
Op een snikhete dag in juni, in een grote tent achter het kasteel waar ooit Alexis de Tocqueville woonde, praatte de Algerijnse schrijver Boualem Sansal zijn publiek de put in.
De nazaten van Tocqueville, die het kasteel nog bewonen, hadden hem gevraagd om hun jaarlijkse conferentie, ‘Conversations Tocqueville’, te openen met een podiumgesprek over de staat van de democratie.
Sansal, onlangs vrijgelaten uit Algerijns gevangenschap, wist er wel raad mee. Hij beschreef de vernietiging van de westerse beschaving door islamitische hordes, in zijn ogen barbaren met maar één missie:
“Ze willen ons veroveren en koloniseren.”
Bij elke verbale mokerslag knikte een deel van het overwegend conservatieve, grijzende publiek instemmend. De romancier was zo op dreef dat zijn interviewer, een redacteur van Le Figaro, er amper aan te pas kwam en tegen het eind volkomen verslagen in zijn stoel zat.
Hebben we het einde der tijden bereikt?
Die vraag is niet te beantwoorden, maar de kans is redelijk groot dat we er ook nu wel weer uitkomen, wat de doemdenkers ook zeggen.
Of misschien wel dankzij wat de doemdenkers zeggen.
Allereerst dit.
In een tijd waarin dictators het internationale recht uit het raam gooien, zinloze, gruwelijke oorlogen beginnen, andermans land veroveren, internationale wateren voor zichzelf claimen en daarnaast een heleboel andere dingen doen die men in het aangeharkte Europa tot voor kort niet meer voor mogelijk hield, kortom in een tijdperk waarin alles op drift lijkt, hoeft het niet te verbazen dat onheilspredikers als Boualem Sansal zo’n impact kunnen hebben.
De toekomst die voor veel Europeanen decennialang redelijk zeker leek, kan plotseling weer alle kanten op, inclusief de verkeerde kant.
Bij voorspoed verlangen mensen soms naar opwinding, bij tegenspoed worden ze onzeker en angstig. Zo ook nu. Dus zoeken ze houvast.
Leiders als Donald Trump, Vladimir Poetin en Xi Jinping vertellen grote verhalen, doorkneed met mythes, leugens en historische perspectieven, om miljoenen mensen aan zich te binden en vooral te mobiliseren.
Veel Europeanen krijgen eveneens behoefte aan zo’n groter verhaal, over waar het heengaat met de wereld en vooral ook over wat hun plaats daarin is.
Overleven ze dit? En hoe?
De tijd waarin Europa het kon redden met leiders die meer weg hadden van managers – mensen zonder veel visie wier taak het vooral was om het schip min of meer op koers te houden op de kalme zee van de globalisering – is voorbij.
Het is nu aan de mensen die wat verder vooruitdenken. Denkers. En vooral ook: doemdenkers.
Zwart scenario
Waar Sansal de recente geschiedenis van Algerije als angstaanjagend voorbeeld neemt voor het toekomstige Europa, trekken anderen parallellen met de jaren 30 om alarm te slaan over het einde van de democratie en de wederopstanding van het fascisme.
Weer anderen gebruiken volksverhuizingen uit het verleden om te waarschuwen voor omvolking, of roepen het beeld op van een “slaapwandelend” Europa vlak voor de Eerste Wereldoorlog.
Daarmee willen ze wijzen op de gevaren waaraan we nu bloot staan zonder het te beseffen, gevaren die een einde kunnen maken aan de Europese Unie en aan 80 jaar vrede en welvaart in Europa.
De geschiedenis, zei Voltaire eens, herhaalt zich nooit – het zijn mensen die zichzelf herhalen, omdat ze niet van hun fouten leren.
Het geniale aan doemdenkers als Sansal is dat je niet kunt bewijzen dat ze ongelijk hebben. Het zwarte scenario dat ze ons voorhouden, is tenslotte al eens eerder uitgekomen. Daarom geloven veel mensen dat – omdat het kán gebeuren.
Academisch onderzoek in de Verenigde Staten heeft aangetoond dat een artikel waar een kop boven staat met een negatief woord erin 2,7 keer vaker wordt aangeklikt dan hetzelfde artikel met een kop erboven met een positief woord erin.
Iets wat goed gaat, of lijkt te gaan, daar hoeven we kennelijk geen aandacht aan te besteden. Maar alles wat fout gaat, daar laven we ons aan.
In het voorwoord van zijn lichtvoetige boekje C’était mieux avant (Vroeger was alles beter) schreef de Franse filosoof en historicus Lucien Jerphagnon dat hij al vroeg gevaccineerd was tegen chronisch optimisme, omdat zijn vader altijd zei dat alles van de rails liep, en zijn grootmoeder ook, en zij had het weer van háár vader, die bij het uitbreken van de laatste oorlog uitriep: “En, wat heb ik jullie gezegd?!”
Elk tijdperk zijn doemdenkers
Zeker, optimisme is gevaarlijk: als je veel verwacht, is de kans groter dat je wordt teleurgesteld. Pessimisme dekt je in tegen teleurstelling.
Toch zijn er genoeg redenen om aan te nemen dat duistere toekomstvoorspellingen op basis van een lange historia calamitatum helemaal niet bewaarheid hoeven te worden.
Elk tijdperk heeft zijn doemdenkers.
In de jaren 60 en 70 waren veel Europeanen bang voor een kernoorlog.
Ook in de jaren 80 was er veel doom en gloom door economische crises, het dodelijke aidsvirus, torenhoge werkloosheidscijfers en een heleboel oorlogen (Irak tegen Iran, de Sovjet-Unie in Afghanistan, burgeroorlog in Libanon, de eerste Palestijnse Intifada en ga zo maar door).
De jaren 90 mogen in Europa tot grote opluchting hebben geleid vanwege de ineenstorting van de Sovjet-Unie, wat Midden- en Oost-Europa bevrijdde uit de klauwen van het communisme en het gevaar van een kernoorlog wegnam.
Maar het was niet zo’n rozige periode als we nu met terugwerkende kracht weleens denken.
Het was ook de tijd van de oorlog in Joegoslavië, de eerste oorlog in Europa sinds 1945, en niet te vergeten de tijd van de genocide in Rwanda en de oorlog in Tsjetsjenië.
Het was in die periode dat het antiglobaliseringssentiment en de euroscepsis wortel schoten.
Extreemrechts brak in de jaren 90 voor het eerst electoraal door, in België, Zwitserland en Oostenrijk.
Eén van de invloedrijke boeken in die periode was het sombere The clash of civilizations van Samuel Huntington.
Dood punt
“Het is volstrekt normaal om je zorgen te maken over de toekomst”, schreef Florence Gaub, politicoloog en onderzoeksdirecteur bij het Nato Defense College in Rome, laatst in de Süddeutsche Zeitung.
“Iedere generatie doet dat.”
In dat opzicht past de zwartgalligheid van Peter Thiel, de Paypal-oprichter die in zijn boek Zero to One betoogt dat de democratie opgeheven moet worden omdat ze innovatie onmogelijk maakt, in een lange traditie.
Er loopt bijna een rechte lijn van Oswald Spengler (Ondergang van het Avondland, 1918) via Daniel Bell (The end of ideology, 1960) naar Peter Thiel, de goeroe van de Amerikaanse techbro’s die nu president Donald Trumps intellectueel lege Maga beweging van enige ‘diepgang’ voorziet.
Al die mannen hebben voorspeld dat we als beschaving op een dood punt zijn aangekomen.
Maar juist omdát de mensheid de toekomst vaak somber inziet, stelt Gaub, komt ze in beweging en zoekt ze oplossingen.
In die zin hebben doemdenkers een functie, of horen ze zelfs bij het normale productieproces – omdat vrees tegenmaatregelen uitlokt.
Gaub’s stelling:
“De toekomst wordt beter dan het heden
omdat we vrezen dat ze slechter zal zijn.”
Tegenwoordig worden we weer om de oren geslagen met tal van afschrikwekkende voorspellingen.
Maar net als in Spenglers tijd, en in Bells tijd, gaan de technologische ontwikkelingen keihard, misschien wel omdat zoveel mensen schrikken van het beeld van stagnatie en eventuele ondergang, dat ze haastig aan de slag gaan.
En ja, ook in Europa.
Rusland bedreigt ons, dus begint Europa eindelijk zijn verwaarloosde defensie op te bouwen.
Alle artificiële intelligentie komt uit de Verenigde Staten en China, sombert men, dus gaan Europeanen als de wiedeweerga werken aan een Europees Palantir (naar verluidt zijn ze al zo ver dat Palantir probeert de knapste koppen van het project af te halen door hen met topsalarissen naar de VS te lokken).
Elon Musk dreigt Starlink af te sluiten, de satellietverbinding die de reddingslijn is geworden voor het Oekraïense leger – en pas dan slaan Europese bedrijven de handen ineen om een vervanging te produceren.
Mario Draghi voorspelde in zijn rapport over het dralende Europese concurrentievermogen (2025) dat de economie op het continent een “trage dood” kan sterven door langzame innovatie, hoge energieprijzen en geopolitieke kwetsbaarheden.
Velen vermoeden dat Draghi met opzet zo’n alarmistische toon aansloeg. Om mensen in beweging te krijgen. Zodat ze eindelijk werk maken van die kapitaalmarktunie en gemeenschappelijke leningen.
Catastrofaal verkeerd
Hans Rosling, de Zweedse arts en aartsoptimist, schreef in zijn boek Feitenkennis (2018) dat mensen “een catastrofaal verkeerde kijk op de wereld hebben. En niet alleen catastrofaal verkeerd, ook systematisch verkeerd.”
Zo is het. Mensen kijken zoveel tv of Instagramfilmpjes dat ze denken dat wat ze via hun scherm tot zich nemen (met altijd die negatieve standaardafwijking), de werkelijkheid is.
Misschien wijzen ook daardoor alle peilingen stelselmatig uit dat respondenten een verwrongen beeld hebben van de feiten. Daar is in de VS zelfs een term voor uitgevonden: ‘The mean world syndrome’.
Opiniepeiler Ipsos doet daarover elk jaar een peiling getiteld ‘The perils of perception’.
Zo dachten de Fransen in 2023 dat 1 % van de bevolking 44 % van de rijkdommen van het land in bezit had, terwijl het in werkelijkheid maar 13 % was.
Ook dachten ze dat 28 % moslim was, terwijl dat 8,5 % was.
Een oud-directeur van Ipsos, Bobby Duffy, was zo gebiologeerd door die kloof tussen perceptie en realiteit dat hij er zelfs een boek over schreef: Why we’re wrong about nearly everything.
Na Spenglers Ondergang van het Avondland over de dood van ons innoverende vermogen kregen we onder andere televisie, antibiotica, luchtvaart en vrouwenkiesrecht.
Na Arnold Toynbee’s alarmerende voorspellingen in de jaren 40 kwamen computers, de anticonceptiepil en nog veel meer.
Zo is het altijd gegaan.
De kans dat angstzaaiers Europa ook nu tot actie aanzetten is groot.
Er zijn zeker flink wat redenen om bang te zijn dat alles van de rails loopt in Europa.
Maar gelukkig zijn er ook even zoveel manieren waarop we kunnen handelen zodat dat niet gebeurt.
Caroline de Gruyter
Europacorrespondent
Standplaats Brussel
Lees ook
Lees ook
Klik op de hyperlinks hieronder
en vind meer berichten
Bron: De Standaard